Səfəvilər dövləti mahiyyət etibarilə militarist xarakterli deyildi...-ARAŞDIRMA
Səfəvi şahları əsasən ölkə əhalisinin rifahının yüksəldilməsinin qayğısına qalır, quruculuq işləri ilə məşğul olur və dövlətin sərhədlərini xarici təcavüzdən qoruyurdular...
 
Milli Kimlik Araşdırmaları qrupunun üzvü Araz Şəhrilinin  "Səfəvi süvariləri”adlı növbəti yazısını təqdim edir:
Səfəvi ordusunun əsas zərbə qüvvəsini süvarilər təşkil edirdilər. Qoşun yüngül (oxçular) və ağır (cəngavərlər) süvari bölüklərindən ibarət idi. Orduda piyadaların rolu o qədər də əhəmiyyətli deyildi. Bu baxımdan Səfəvi ordusunun quruluşu Ağqoyunlu dövlətinin qoşun sistemindən demək olar ki, fərqlənmirdi. 
 
1568-ci ildə Səfəvilərin sarayında olmuş C.Vekyetti hesab edirdi ki, "Şah savaş meydanına 60.000 nəfərdən artıq döyüşçü çıxara bilməz”. Səfəvi tarixinin ən ciddi araşdırıcılarından biri olan türkiyəli professor Tufan Gündüz də eyni fikirdədir. O, Səfəvilərin Osmanlı dövləti ilə müharibələrdə bəzi uğursuzluqlarının səbəbini osmanlıların canlı qüvvə sarıdan böyük üstünlüyə malik olmalarında görür. Digər səbəb isə, sözsüz ki, odlu silahların yayılmağa başladığı və daha çox tətbiq olunduğu bir şəraitdə piyada hissələrinin təşkili prosesinin yubadılması idi. Bu məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışaq:
Səfəvilər imperiyasının ən qüdrətli vaxtlarında onun ərazisi 3.500.000 kv.km olmuş, bugünkü Azərbaycanı, bütün Cənubi Qafqazı, Şimali Qafqazın böyük bir hissəsini, İranı, İran körfəzindəki ərəb ölkələrini, İraqı, Əfqanıstanı, Orta Asiyanın bir hissəsini, əhatə etmişdir. O dövrdə bu, 20 milyondan çox insanın yaşadığı nəhəng bir imperiya idi. Belə bir geniş ərazidə kifayət qədər insan resursuna malik olmalarına baxmayaraq, Səfəvi şahları ordu quruculuğu məsələlərində ölkə əhalisinin yalnız bir qrupu olan türklərə, o da onların ancaq bir hissəsinə – qızılbaş tayfalarına arxalanırdılar. Səfəvilər imperiyanın digər xalqlarının nümayəndələrini hərbi xidmətə cəlb etmədiklərinə görə orduda döyüşçülərin sayını artıra bilmirdilər. Bununla yanaşı, onu da qeyd etmək lazımdır ki, yüksək motivasiyalı qızılbaş bahadırlarının sonsuz cəsarəti və digər döyüş keyfiyyətləri onların saylarının azlığını kompensasiya edirdi. Səfəvi ordusu kifayət qədər mobil idi. Qızılbaşlar qısa müddət ərzində böyük məsafələri qət edib qərb cəbhəsindən şərq cəbhəsindəki döyüşlərə atıla bilirdilər...
 
Böyük Britaniya tarixçisi Klifford Bosvort (1928–2015) yazır: "Qəribədir ki, Misir məmlükləri kimi Səfəvilər də artilleriya və yüngül odlu silahlardan istifadə etməyi özlərinə sığışdırmırdılar”. Biz isə vurğulamalıyıq ki, o dövrün el arasında "dayan, doldurum” adlandırılan odlu silahı Səfəvi süvarisi üçün əsas döyüş vasitəsi ola bilməzdi. Bunun da səbəbi o idi ki, XVI–XVIII əsrlərdə tüfəngin növbəti atəşə hazır vəziyyətə gətirilməsi üçün xeyli vaxt tələb edilirdi. Məsələn, kamandan dəqiqədə on altı ox atmaq mümkün idisə, tüfəngdən ən yaxşı halda dörd atəş açmaq olurdu. Həm də tüfəngi hərəkətdə olan atın üstündə yenidən doldurmaq müşkül məsələ idi. Beləliklə, odlu silahdan istifadə edən süvari atdan düşməli idi. Lakin dörd yaşından yəhərə öyrəşmiş qızılbaş üçün bu fikrin özü dözülməz ola bilərdi... 
 
XVII əsrin əvvəllərində Şah I Abbas ordu quruculuğu istiqamətində müəyyən islahatlar aparsa da, ümumi vəziyyət əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmədi. Onun yaratdığı qulam korpusunun böyük bir hissəsi o zamanlar çərkəz adlandırılan Şimali Qafqaz türklərindən ibarət idi. Türklər isə harada yaşadıqlarından asılı olmayaraq, əsasən at üstündə döyüşməyə üstünlük verirdilər. Şah I Abbas öz qulamlarını "süvari yeniçərilər” adlandırırdı.
 
Gəldiyimiz nəticə bundan ibarətdir ki, Səfəvi hakimiyyətinin azsaylı ordu ilə kifayətlənməsinin, odlu silaha yüksək maraq göstərməməsinin bir səbəbi var idi: Bu dövlət aqressiv xarici siyasət yürütmürdü. Sözsüz ki, Səfəvilər istəsəydilər, yetərincə piyada hissələri də formalaşdırardılar, onlar üçün lazım olan qədər odlu silahlar da ala bilərdilər. Lakin Şah I İsmayıl Səfəvinin qurduğu bu dövlət mahiyyət etibarilə militarist xarakterli deyildi. Səfəvi şahları əsasən ölkə əhalisinin rifahının yüksəldilməsinin qayğısına qalır, quruculuq işləri ilə məşğul olur və dövlətin sərhədlərini xarici təcavüzdən qoruyurdular. Onların süvari hissələri isə ölkənin təhlükəsizliyini, sərhədlərinin toxunulmazlığını təmin etmək iqtidarında idi...
 
Müəllif: Milli Kimlik Araşdırmaları Qrupunun üzvü Araz Şəhrili
Dietoloqdan yaşıl çaydan həddən artıq istifadənin fəsadları haqqında XƏBƏRDARLIQ
Yaşıl çay faydalı tonuslaşdırıcı içkilərin ən yaxşısıdır, lakin ondan həddən artıq çox istifadə etdikdə bir sıra risklər meydana çıxa bilər.
 
Bu barədə tanınmış dietoloq Svetlana Fus sentyabrın 27-də özünün İnstagram səhifəsində yazıb.
 
Mütəxəssisin sözlərinə görə, yaşıl çay "tərkibində olan bioloji aktiv maddələr və antioksidantlar, B1, B2, P, PP vitaminləri, efir yağları, mineral duzlar, tanin, kofein maddələri hesabına faydalıdır. Yaşıl çayın ən mühüm cəhəti təbii antioksidant olmasıdır, o, orqanizmi toksinlərdən təmizləyir və bakterisid təsir göstərir".
 
Eyni zamanda içkinin mənfi cəhətləri də var.
 
"Hamiləlik zamanı yaşıl çaydan qədərində istifadə etmək lazımdır və güclü cövhər etmək olmaz. Bu çay fol turşusunun məninsənilməsinə mane olur və tərkibində çoxlu kofein var. Çayı litrlərlə içmək lazım deyil, çünki tərkibində olan aşılayıcı maddələrin (tanin) çoxluğundan orqanizmdə dəmir balansı pozula bilər. Bundan əlavə, tanin maddəsinin çoxlu miqdarı qidadan maqnezium və kalsiumun mənimsənilməsinə maneçilik törədir. Ona görə də yaxşı olardı ki, yaşıl çayı yemək zamanı deyil, yeməkdən sonra içəsiniz. Bunu qadınlar aybaşı və hamiləlik zamanı yadda saxlamalı və uşaqlara da izah etməlidir. Çayın tərkibində olan tanin selikli qişanı qıcıqlandırır, ona görə də mədə və 12-barmaq bağırsağın xora xəstəliklərində ondan kənar durmaq yaxşıdır.
Tərkibində kofein olduğuna görə qlaukomada, hipertoniya xəstəliyində bu çaydan istifadə etmək məsləhət görülmür" - dietoloq Fus məlumat verir.
 
İyun ayında dietoloq yaşıl çaydan istifadənin arıqlamağa kömək etməsi fikrini təkzib etmişdi. Fus deyib ki, çaydan çox istifadə edilməsi nəticəsində orqanizmdən yağlar deyil, maye ifraz edilir.
Xəyanət edən kişilərin daha bir fiziki əlaməti açıqlandı
İngiltərədə cütlüklər arasında xəyanətlər mövzusunda araşdırma aparılıb.
 
Tədqiqat maraqlı bir faktı üzə çıxarıb.
 
Məlum olub ki, ayaq ölçüsü böyük olan kişilər daha çox xəyanət edirlər.
 
Araşdırmaçıların sözlərinə görə, adətən böyük ayaq ölçülü kişilər hündürboy olur, bu isə qadınları daha çox cəlb edir.
 
Qeyd edək ki, tədqiqat ölkə ictimaiyyəti arasında geniş müzakirələrə səbəb olub.
 
Sosial şəbəkə istifadəçilərinin xeyli hissəsi bu müddəanı cəfəngiyyat adlandırıb və araşdırmanın nəticələrinin həqiqəti əks etdirmədiyini bildiriblər.(oxu.az)
Ət, yumurta və süd ölümü tezləşdirir - Elmi araşdırma
Bəzi qida məhsullarının getdikcə insan orqanizminə mənfi təsiri barədə alimlər yeni-yeni sübutlar tapır.
 
Alimlər bu dəfə ət, yumurta, südün metobolizmi pozduğunu sübut ediblər.
 
Metobolomika və müasir kompüter texnologiyaları tədqiqatçılara imkan verir ki, istənilən ərzağın və maddənin orqanizmə təsirini öyrənsinlər.
 
Klivlend Universitetinin alimləri ürək tutması və insult keçirın pasiyentlərin qan analizlərini təhlil edib, onları sağlam insanların qanı ilə müqayisə ediblər.
 
Müasir kimyəvi hesablamalarla onlar xüsusi birləşmə - trimetilaminoksid TMAO aşkarlayıblar. Sübut olunub ki, qanında TMAO çox olan insanlarda ürək-damar xəstəlikləri baş verir.
 
TMAO necə, hardan yaranır?
 
Alimlər müəyyən edib ki, qaraciyər trimetilamini TMAO-ya çevirir.
 
Bəs orqanizmə TMA hardan düşür? Məlum olub ki, bağırsaqlardakı bəzi bakteriyalar xalin adlı maddəyə çevrilir. Xalinin ən yüksək olduğu qidalar isə ət, ət məhsulları, yumurta və süddür.
 
Heyvan mənşəli qidaları müntəzəm yedikdə insanın bağırsaq bakteriyaları daha çox TMA hasil edir, onlar da qaraciyərə toplanaraq TMAO-ya çevrilir.
 
Zamanla TMAO damarları tutaraq, ürək tutması, insulta səbəb olur.
 
Alimlər TMAO-nun ürək-beyin problemlərinə səbəb olması barədə daha tutarlı sübutlar üçün insanlar üzərində uzun müddətli tədqiqat aparıblar.
 
Onlar 4 min insanı 3 il ərzində müşahidə ediblər. Nəticələr bir daha sübut edib ki, qanında TMAO birləşməsi çox olanlar insult və infarktdan daha yüksək faizlə ölüb.
 
Bir çoxları TMAO yox, xolesterinin ürək-damar problemlərinə yol açdığını hesab edir.
 
Alimlər buna da açıqlama verib:
 
"Hesab edirik ki, TMAO qanda səviyyəsi digər ənənəvi risk faktorlarından asılı deyil. TMAO özü ayrılıqda təhlükədir. Həmin insanın qanında xolesterinin az və ya çox olmasından, təzyiqin aşağı və ya yuxarı olmasından asılı olmayaraq, TMAO yüksəkdirsə, infartk və insult da yüksəkdir. Qanda TMAO yüksək olması çox pis nəticə və xəbərdir. Qanda TMAO çoxluğu ürək-damar xəstəliklərindən ölüm riskini 9 dəfə artırır”
 
TMAO necə artır? Məsələn, orta yaşlı adam bir saat ərzində 2 ədəd yumurta yedisə, qanda TMAO pik həddə çatır.
 
Beləliklə, bu nəhəng elmi iş sübut edib ki, heyvan mənşəli bir çox qidalar ürək-damar xəstəliklərini artırır.(Medicina.az)

Yaxın günlərdə hakim önünə çıxacaq generallardan şikayətçi olanlar nələr danışır…

2015-ci ildə həbs edilən və 5 il cəza alan MTN polkovniki, nazirliyin İstintaq Baş İdarəsinin şöbə rəisi olmuş Vüsal Ələkbərov yenidən cinayət məsuliyyətinə cəlb olunub. O, yaxın günlərdə MTN generalı, İstintaq Baş İdarəsinin keçmiş rəisi Mövlam Şıxəliyevlə birlikdə məhkəmə qarşısına çıxarılacaq.

Şıxəliyev və daha üç nəfər haqqında cinayət işinin istintaqı yekunlaşıb və baxılması üçün Bakı Hərbi Məhkəməsinə göndərilib. Bu barədə AzadlıqRadiosuna Baş Prokurorluğun mətbuat xidmətindən məlumat verilib.

14 milyon rüşvət ittihamı

Şıxəliyev və Ələkbərovla birlikdə İbtidai istintaq idarəsinin sabiq rəis müavini Yasin Məmmədov, şöbə rəisinin keçmiş müavini Sahib Ələkbərov da mühakimə olunacaq. Adları çəkilən dörd nəfər mütəşəkkil dəstə kimi birləşib müxtəlif adamlara hədə-qorxu gəlməklə onların milyonlarla pulunu, əmlakını ələ keçirməkdə suçlanır. Sabiq MTN-çilər haqqında cinayət işində ümumilikdə 14 milyon 292 min manat rüşvətdən və hədə-qorxu ilə başqalarının 5 milyon 77 min manatlıq pulunu, əmlakını ələ keçirməkdən bəhs olunur.

Təqsirləndirilən şəxslərdən yalnız Şıxəliyev həbsdədir, digərləri haqqında istintaq dövründə alternativ qətimkan tədbirləri seçilib.

Hələ 2015-ci ilin oktyabrında MTN-də nazir Eldar Mahmudovun vəzifədən uzaqlaşdırılması, 20-dən artıq vəzifəli şəxsin, o cümlədən generalların həbsi ilə nəticələnən əməliyyatdan sonra aparılan istintaqda Şıxəliyev və digərlərinin adları hallanırdı. Onlardan Şıxəliyev və Məmmədov şahid qismində də dindirilmişdilər. Vüsal Ələkbərov isə hədə-qorxu ilə tələb etmə, rüşvət alma və başqa əməllərdə suçlanaraq Bakı Hərbi Məhkəməsinin hökmü ilə 12 il azadlıqdan məhrum edilmişdi. Sonradan apellyasiya məhkəməsi onun cəzasını 5 ilə endirdi. O, bir müddət həbsdə saxlandıqdan sonra şərti azadlığa buraxılmışdı.

"Əvvəl 1 milyon, sonra 700 min istədi”

General Şıxəliyevin, Məmmədovun əleyhinə xeyli ifadələr vardı. Bir çox zərərçəkmiş və şahidlər onlar tərəfindən hədələndiklərini, adları çəkilən şəxslərə pul verdiklərini iddia edirdilər.

"Bunlar mənim evimi satdırdılar. Mövlam Şıxəliyevin otağında olmuşam. Mənə dedi ki, "şefin göstərişi var – ya həbs edilməlisən, ya da pul verməlisən”. Əvvəl 1 milyon, sonra 700 min istədi. Axırda 500 min dollara düşdü. Bu pulun 200 min dollarını Mövlana, 300 min dollarını isə Vüsal Ələkbərova vermişəm”, – zərərçəkmiş iş adamı Namil Rzayev məhkəmədə belə demişdi.

Şıxəliyev isə həmin iclasda zərərçəkmişin dediklərini təkzib edərək nə nazirdən göstəriş, nə də bu adamdan rüşvət aldığını bildirmişdi.

Dubaydan və Türkiyədən qızıl-zinət əşyaları gətirib Bakıda Mərkəzi Univermaqda onların satışıyla məşğul olan Rauf Həsənov iddia edirdi ki, onu MTN polkovniki Füzuli Əliyev nazirliyə çağırıb, qızıl qaçaqmalçılığında günahlandırıb. Həbs olunmaması üçün 100 min dollar pul istəyib. Ortada heç bir fakt, sübut olmasa da, qorxduğu üçün həmin pulu düzəldib verəcəyini vəd edib və buraxılıb. Onun sözlərinə görə, tələb olunan pulu düzəldə bilməyib. İki-üç həftə sonra hüzr mərasimindən qayıdanda onu saxlayıb MTN-nə gətiriblər: 

"Məni Yasin Məmmədovun yanına apardılar. O, sənəd göstərib həbs olunduğumu bildirdi. Buraxılmağım üçün 500 min dollar tələb elədi. Bir neçə saat davam edən təzyiq, hədə-qorxudan sonra Yasin Məmmədov dedi ki, rəisi 300 min dollara razılıq verib. Mən qorxudan Yasin Məmmədova 300 mini toplayıb çatdıracağıma söz verdim və MTN-dən çıxdım”.

"Zəng elədi ki, 300 min dollardan 200-ü çatmır”

Həsənovun sözlərinə görə, həmin gecə dost-tanışdan pul toplayıb, 300 min dolları aparıb çatdırıb: "Evə qayıdandan yarım saat sonra Yasin Məmmədov zəng eləyib dedi ki, puldan 200 dollar çatmır. Yenə ora qayıdıb, Yasin Məmmədova 200 dolları verdim…”.

Məmmədov isə deyilənləri təkzib edib. O, haqqında söylənilən fikirlərin yalan olduğunu vurğulayaraq kimsədən nə pul tələb etdiyini, nə də aldığını bildirib.

Bir sıra zərərçəkmişlər Məmmədovun bir neçə il əvvəlki araşdırmalar zamanı cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmamasını, onun haqqında çoxsaylı şikayətlərə baxmayaraq, DTX-da işinə davam etməsini qardaşının vəzifəsiylə əlaqələndirirdilər. Onlar dövlət orqanlarına şikayətlərində də bu haqda yazırdılar. Onun qardaşı Natiq Məmmədov 2000-2004-cü illərdə Xəzər Rayon Məhkəməsinin hakimi, ardınca Mərkəzi Seçki Komissiyasının (MSK) katibi, 2011-2018-ci illərdə isə bu qurumun sədr müavini olub. 2018-ci ildə baş nazirin sərəncamı ilə Nazirlər Kabineti Aparatının rəhbərinin müavini təyin edilib. 2019-cu ildə hətta Aparat rəhbəri vəzifəsinin icrası da ona həvalə edilib.

"Məcbur olub torpağı Eldar Mahmudovun qohumuna verdim”

Şıxəliyev 2021-ci ilin aprelində başqa bir MTN generalı, nazirliyin Hərbi Əks-Kəşfiyyat Baş İdarəsinin sabiq rəisi Nizami Şirinovla birlikdə həbs olunub. Sentyabrın əvvəlində Şirinovun işi məhkəməyə göndəriləndə Şıxəliyev və daha üç nəfərin işi ayrılıb.

Şirinov da məhkəmə qarşısına tək çıxarılmır. Onun tabeliyində işləmiş idarə rəisləri Elcan Abdullayev və Elman Tahirov, keçmiş əməliyyat müvəkkili Nadir Nəzirov da təqsirləndirilir. Onların işində dörd nəfər zərərçəkmiş qismində tanınıb ki, biri də Heydər Əliyev adına Ali Hərbi Məktəbin keçmiş rəisi Mirzəli Yusifovdur.

Zərərçəkmişlərdən biri Şirinovun keçmiş işçisi, MTN-in Hərbi Əks-Kəşfiyyat Baş İdarəsində Daxili İşlər Nazirliyinin, Daxili Qoşunların və Ədliyyə Nazirliyinin hərbi qurumları üzrə şöbə rəisi olmuş polkovnik Emin Abbasovdur. O, iddia edir ki, bizneslə məşğul olan qardaşı Elxan Abbasovla onun şəriki Vüqar Ağayevin 250 min pulunu, torpaq sahəsini zorla əllərindən alıblar: 

"Məcbur olub 19 noyabr 2009-cu ildə Nizami Şirinovun göstərişi ilə Eldar Mahmudovun qohumu olan İmanova Billurə Məmməd qızının adına qardaşımın Vüqar Ağayevlə şərik olduğu 5 hektar torpaq sahəsinə dair baş etibarnamə verdik. Bundan bir müddət sonra Nizami Şirinov yenə təhdid elədi, əlavə 50 min istədi. İdarə rəisi işləyən polkovnik-leytenant Elman Tahirov vasitəsilə 2009-cu il noyabrın axırlarında 50 mini də Nizami Şirinova verdim…”.

Vüqar Ağayev də zərərçəkmiş qismində tanınıb.

Şirinov və üç keçmiş işçisinin məhkəməsi sentyabrın 23-də başlayacaq.

Xatırlatma

Təqsirləndirilən sabiq MTN-çilərə CM-in 182 (hədə-qorxu ilə tələbetmə), 294 (sübutları saxtalaşdırma), 311 (rüşvət alma), 341 (vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə və ya vəzifə səlahiyyətlərini aşma) və başqa maddələrlə ittihamlar verilib. Bu maddələrdə 12 ilə qədər azadlıqdan məhrumetmə cəzası nəzərdə tutulub.

2015-ci ilin oktyabrında MTN-dəki əməliyyat nəticəsində nazirliyin 21 vəzifəlisi cinayət məsuliyyətinə cəlb olunub. Onların arasında beş general da vardı. Onların işi bir neçə qrupa bölünüb və ayrılıqda məhkəməyə göndərilib. Sabiq MTN-çilərə 3 ildən 14 ilə qədər həbs, üç nəfərə isə şərti cəza verilib. Generallardan hazırda yalnız ikisi – Elçin Quliyev və Teymur Quliyev həbsdədir. Akif Çovdarov və Sübahir Qurbanov 2020-ci ilin aprelində əfv sərəncamı ilə azadlığa buraxılıb. Natəvan Mürvətovaya isə şərti cəza təyin edilib.

Ümumiyyətlə, 2015-ci ildə həbs olunanlardan həbsdə qalanların sayı cəmi beş nəfərdir.

Sabiq MTN-çilər qanunsuz dinləmələrdə, iş adamlarının əmlaklarını hədə-qorxu ilə əllərindən almaqda, onları qanunsuz şəkildə günlərlə MTN-də saxlamaqda və başqa əməllərdə ittiham olunurdular.

2015-ci ilin oktyabrında MTN-də baş verənlərdən sonra bu qurum ləğv edilib və onun bazasında Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti (DTX) yaradılıb. (gununsesi.info)

Azərbaycanın Salyan rayonu ilə Taliban arasında hansı əlaqə var?..
"Əfqanıstanın oğuz xələc(!) türkləri orta əsrlərin ən döyüşkən və sərt xalqlarından biri sayılırdılar...”
 
"Tarixi mənbələrə görə, abdal tayfasının bir qolu XVI əsrin əvvəllərində Qarabağdan indiki Salyan rayonuna köçmüş və orada Qarabağlı kəndini salmışdır. Puştunların abdal tayfasının ən böyük qruplarından biri sarbani adlanır...”
 
Moderator.az  Milli Kimlik Araşdırmaları qrupunun üzvü Araz Şəhrilinin "Salyan rayonu ilə Əfqanıstan arasında hansı əlaqə var?” adlı növbəti yazısını təqdim edir:
2021-ci il avqustun 15-də Taliban hərəkatı Kabil şəhərini ələ keçirdikdən sonra dünya ictimaiyyətinin diqqəti Əfqanıstana yönəldi. O cümlədən Azərbaycan vətəndaşları da Əfqanıstanda cərəyan edən hadisələrə biganə qalmadılar. Bunun da müəyyən səbəbləri var:
- Əfqanıstan coğrafi baxımdan Azərbaycan üçün çox da uzaq ölkə deyil;
- Əfqanıstan milyonlarla soydaşımızın yaşadığı İranla həmsərhəddir;
- Əfqanıstan Azərbaycanın strateji müttəfiqi Pakistanın qonşusudur;
- Əsrlər boyunca Əfqanıstan yüz minlərlə azərbaycanlının da vətəni olmuşdur və vətənidir;
- Əfqanıstanla Azərbaycan arasında tarixi və mədəni əlaqələrin kökü çox qədim zamanlara gedib çıxır;
- Əfqanıstanın coğrafi mövqeyi bölgənin gələcək taleyi baxımından həlledici rola malikdir.
Qeyd olunanlar kifayət qədər ciddi və diqqətəlayiq məsələlərdir. Lakin bu yazını qələmə almağımızın səbəbi başqadır.
 
Bir neçə gün əvvəl sosial şəbəkədə zarafat xarakterli bir paylaşım edilmiş, Talibanın hazırki lideri Mövləvi Heybətullah Axundzadənin (1961) əslən guya Salyan rayonunun Xələc kəndindən olduğu göstərilmişdir.
 
Bəri başdan qeyd edək ki, həmin yazının naməlum müəllifi, çox güman ki, tarixçi, yaxud tarixlə maraqlanan şəxsdir. Amma hədəfdən bir qədər yayınmışdır. Bu barədə az sonra...
 
Məsələ bundadır ki, Talibanın digər rəhbərləri kimi Mövləvi Heybətullah Axundzadə də puştundur. Puştunlar Əfqanıstanın əsas xalqıdır. Bu xalq bir neçə böyük qəbilədən ibarətdir. Ən iri puştun tayfası dürrani adlanır. Əfqanıstan dövlətçiliyinin əsasını 1747-ci ildə Nadir şah Əfşarın (1698–1747) sərkərdəsi, dürrani tayfasından olan Əhməd şah Abdalı (1722–1772) qoymuşdur. Həmin ilədək bu tayfanın adı abdalı idi. Ehtimala görə, abdalılar qədim eftalitlərin törəmələridir. Əski mənbələrdə eftalitlərin adı hepftallar, yeoptallar, ağ hunlar, hunlar, hionit hunları kimi keçir. Tədqiqatçıların əksəriyyətinin fikrincə, ağ hunlar türkdilli olmuşlar. Amma onları monqoldilli, yaxud irandilli hesab edənlər də vardır. Bəzi tarixçilər isə güman edirlər ki, eftalit tayfa ittifaqına həm türkdilli, həm monqoldilli, həm də irandilli tayfalar qoşulmuşdular. Bəllidir ki, eftalitlər 450-ci ildə Orta Asiyada və Əfqanıstanda nəhəng bir imperiya qurmuşdular. 563-cü ildə həmin dövləti indiki Monqolustandan gəlmiş göytürklər darmadağın etmişdilər. Hesab olunur ki, puştunların abdalı tayfası ilə yanaşı, türkmənlərin məşhur abdalı tayfası da eftalitlərin törəməsidir. Bugün türkmən abdalıları (özlərinə apdal deyirlər) əsasən Stavropol diyarında və Həştərxanda yaşayırlar.
 
Haşiyə. Abdallar (Laçın qəsəbəsinin qədim adı) – Abdaldağ (Zəngəzurda dağ) – Abdallar (Xocavənddə qışlaq) – Abdal (Ordubad rayonunda dağ) – Abdallı (Borçalıda kənd) – Abdal (Ağdam rayonunda kənd) – Abdal (Tovuz rayonunda dağ və çay) – Abdallı (Oğuz rayonunda kənd) – Abdallar-Ulya, Abdaloğlu (Qərbi Azərbaycanda kəndlər) – Avdal (Tovuz rayonunda kənd) – Avdalar (Qərbi Azərbaycanda kənd) – Boz Abdal (Qərbi Azərbaycanda dağ) – Abdal (Krımda tatar kəndi). Ehtimala əsasən, sadaladığımız yer adlarının əksəriyyəti eftalit etnoniminin müxtəlif formalarıdır. VII əsr alban tarixçisi Moisey Kalankatlının əsərində bu tayfanın adı heptal şəklindədir.4 
Qeyd. Tarixi mənbələrə görə, abdal tayfasının bir qolu XVI əsrin əvvəllərində Qarabağdan indiki Salyan rayonuna köçmüş və orada Qarabağlı kəndini salmışdır.
 
Puştunların abdal tayfasının ən böyük qruplarından biri sarbani adlanır. Tədqiqatçıların əksəriyyətinin fikrincə, bu qəbilənin mənşəyi bilavasitə eftalitlərə və qədim sakalara bağlıdır. 
 
Haşiyə. Sarvan (Salyan və Şabran rayonlarında iki kənd) – Sarvan (Borçalı şəhərinin köhnə adı və Borçalı mahalında kənd) – Sarvanlar (Ağcabədi rayonunda və Qərbi Azərbaycanın Zəngibasar mahalında iki kənd, Naxçıvanda məhəllə) – Sarban-e Damuyi (İranın Sistan və Bəlucistan ostanında kənd).
 
Qeyd. X əsr müəllifi əl-Məsudi yazır ki, "Qafqazda – alanların qonşuluğunda sarban adlı xalq yaşayır”.
 
Taliban liderlərinin əhəmiyyətli bir hissəsi, o cümlədən, Mövləvi Muhəmməd Axundzadədən sonra bu hərəkatın ikinci əsas rəhbəri sayılan Molla Əbdulqəni Bəradər (1968) puştunların abdalı tayfasındadır. Abdalılar Əfqanıstanda və Pakistanda məskunlaşmışlar. 
 
Azərbaycanın abdal tayfasının bir qolu Salyanın Qarabağlar kəndində yaşasa da, bu kəndlə həmin rayonun Xələc kəndi arasında birbaşa bağlılıq yoxdur. Məhz bunu nəzərdə tutaraq əvvəldə qeyd etdik ki, zarafat xarakterli paylaşımın müəllifi hədəfdən bir qədər yayınmışdır. Ümumiyyətlə isə, qədim abdallar və qədim xələclər ayrı-ayrı tayfalar, yaxud xalqlardır. Amma gəlin nəticə çıxarmağa tələsməyək.
 
Puştunların ikinci böyük tayfasının adı gilzaydır. Yeri gəlmişkən, Əfqanıstanın qərbpərəst sonuncu prezidenti Əşrəf Qəni Əhmədzay (1949) gilzay tayfasındandır. Taliblərin (abdalıların) hücumu nəticəsində süquta uğramış hökumət də əsasən gilzaylardan təşkil edilmişdi. Maraqlıdır ki, Əfqanıstanın oyuncaq kommunist rejiminin rəhbərləri – Nur Muhəmməd Tərəki (1917–1979), Həfizullah Əmin (1929–1979), Bəbrək Karməl (1929–1996) və Muhəmməd Nəcibullah (1947–1996) da gilzay tayfasından idilər. Həmçinin sovet işğalına qarşı müqavimət hərəkatının liderlərindən biri olmuş Gülbəddin Hikmətyar (1947) və Talibanın qurucusu, bu hərəkatın ilk rəhbəri Molla Muhəmməd Ömər (1960–2013) də gilzay tayfasının nümayəndələridir.
 
Gilzay bu etnonimin qərb dillərindəki yazılış formasıdır. Gilzaylar özləri isə onu ğilci şəklində tələffüz edirlər. Puştun ğilciləri XIV–XVI əsrlərədək türk dilinin xələc ləhcəsində danışmışlar. Sonra onların tam assimilyasiyası baş vermiş, Əfqanıstanda yaşayan xələclər hamılıqla puştu dilinə keçmişlər. Qeyd etmək lazımdır ki, Hindistanda xələc türklərinə xilci deyirdilər.  
 
Haşiyə.   Xələc (Salyan rayonunda üç kənd) – Xələc (Qubadlı, Şərur, Ucar rayonlarında və Zəngəzurda dörd kənd) – Xələc (İranda dörd kənd) – Xələc (Türkmənistanda inzibati-ərazi vahidi) – Xələclər (1290-cı ildən 1320-ci ilədək Hindistanı idarə etmiş türk sülaləsi) – xələc (Əfqanıstanda və Pakistanda yaşamış türk xalqı) – xələc (bugün İranda yaşayan kiçik türk tayfası).
Qeyd. Əfqanıstanın oğuz xələc türkləri orta əsrlərin ən döyüşkən və sərt xalqlarından biri sayılırdılar. Xələclərin həyatı müharibələrdə, arasıkəsilməyən basqın və döyüşlərdə keçirdi. Onlar soyuğa, istiyə, aclığa, susuzluğa dözümlü idilər. Ciddi və intizamlı döyüşçülər kimi tanınırdılar. Xələclər monqollara çox şiddətli müqavimət göstərmiş və sonda qalib gəlmişdilər. Yeri gəlmişkən, XIX əsrdə (1838–1842) Əfqanıstana soxulmuş Böyük Britaniya ordusunu da, faktiki olaraq, xələclərin (xilcilərin) törəmələri – ğilcilər məğlub etmişdilər. Bəzi salnaməçilərin ehtimalına görə, xələc sözü "qal ac” mənasını verir. Digər tarixçilər isə bu fikirdədirlər ki, o, əslində, "qılınc” sözüdür.
 
1722-ci il oktyabrın 23-də qızılbaşlara qarşı qiyam qaldırmış əfqan ğilciləri (assimilyasiyaya uğramış xələc türkləri – oğuzlar) İsfahan şəhərini ələ keçirdilər. Bu məşum hadisə Azərbaycan Səfəvilər imperiyasının süqutuna səbəb oldu. 1729-cu il sentyabrın 24-də şanlı sərkərdə Nadir şah Əfşar Şiraz yaxınlığında baş vermiş Zərgan döyüşündə ğilciləri darmadağın etdi.
 
Bəhsimizi burada yekunlaşdıra bilərdik. Amma daha bir maraqlı faktı oxucu ilə bölüşmək istədik.
 
XVIII əsr salnaməçilərindən biri yazır: "Əfqan tayfasının əsli Qafqazdan – Alan ölkəsindəndir. Onlar mənşəcə aqvandırlar (albanlardır). Bu günədək öz adlarını daşıyırlar. Əvvəllər xristian olublar. Sonra Əmir Teymur onları özünə tabe edib 25 tüstü sayında (yəqin ki, 25 ailəni və ya nəsli Əfqanıstana) köçürdü. Orada həmin aqvanlar İslam dinini qəbul etdilər və artıb-çoxaldılar”.
 
Bu məlumatla bağlı aşağıdakıları qeyd edə bilərik:
 
1. Məlumdur ki, puştunların ən iri qollarından biri sarbani adlanır. O da bəllidir ki, orta əsrlərdə Qafqazda – alanların qonşuluğunda sarban adlı xalq yaşamışdır.
 
2. Nəzərə almaq lazımdır ki, əfqan bu xalqın ekzoetnonimidir, yəni qonşu xalqların onlara qoyduğu addır. Əfqanlar özlərini pəştun və ya pəxtun adlandırırlar. Əfqan adı isə ilk dəfə VI əsrə aid hind mənbəyində avaqan formasında xatırlanmışdır.
 
3. Maraqlıdır ki, qədim eftalitlər arasında xristianlığın nestorian məzhəbi yayılmışdı. Eftalitlərin öz yepiskopu da var idi. Sasanilərlə apardıqları müharibələri isə xristian–zərdüşti qarşıdurması hesab edirdilər.
 
4. 1395-ci ilin payızında Əmir Teymur Alan ölkəsinə böyük yürüş təşkil etmiş, bundan sonra alan xalqı tarixin səhnəsindən tədricən itmişdir.
 
5. İyirmi beş ailə və ya nəsil üç əsr ərzində böyük bir xalqa çevrilə bilərdimi?
 
 
Məlumatın doğruluq dərəcəsi barədə mühakiməni qoy oxucu özü yürütsün.
 
P.S. Puştunlar qəbiləyə qövm deyirlər. Qövmə xan rəhbərlik edir. Hər bir qövm nəsillərə bölünür. Nəsil xel adlanır. Nəslin başçısı məlikdir. Hər bir nəsil ailələrdən ibarətdir. Ailənin böyüyü spinjiray (spin–ağ, jiray–saqqal), yəni ağsaqqaldır.
 
Müəllif: Milli Kimlik Araşdırmaları Qrupunun üzvü Araz Şəhrili 
    
Bu
Hazırda hər növ yemək və içkiyə əlimizin çatması bir addımlıq məsafə qədər asandır. Ancaq eyni zamanda, gündəlik gərgin həyatımıza o qədər qərq olmuşuq ki, həqiqətən nəyi istehlak etdiyimizi çox nadir hallarda düşünürük.
 
Çox vaxt sağlamlığımızın fərqinə varmadan zərər verə biləcək vərdişlərə üstünlük veririk.
 
Alimlərin araşdırmaları geniş istifadə olunan bir içkinin alkoqoldan daha zərərli olduğunu sübut edib.
 
Söhbət Coca-Cola ilə bağlıdır. Hər hansı bir şirin və qazlı içki haqqında da belə demək olar: bir stəkan qazlı içki bədənə bir stəkan araqdan misilsiz dərəcədə daha çox zərər verir. Ancaq bir çox insan qazlı içkiyə üstünlük verir və hər gün içir.
 
Coca-Colanın ziyanı içkinin tərkibindəki çox miqdarda şəkərdədir. Kiçik bir şüşə qazlı su belə əsl zəhərdir.
 
Qaraciyər və mədəaltı vəz dərhal içkidəki şəkərə reaksiya verir. Çox miqdarda insulin sərbəst buraxılır, qanda şəkər və qan təzyiqi yüksəlir.
 
İçkidəki bütün qlükoza dərhal yağa çevrilir. Bir düşünün, bir şüşədə 10 çay qaşığı şəkər!
 
Bu içkini içmək şəkərli diabet və piylənməyə əsas səbəbidir. Bu da hamısı deyil...
 
Yeməklə bu içikini qəbul edərkən sümüklər kövrək olur və maddələr mübadiləsi pisləşir.
 
Potensial təhlükəli içkilərə bütün enerji içkilər və konservantlardan ibarət şəkərli şirələr daxildir. Bu içkilərlə müqayisədə, hətta pivə də sağlam bir məhsuldur!
 
Qazlı içkilərlə susuzluğunuzu yatırmadan əvvəl düşünün. Bir dəqiqəlik zövq sağlamlığınıza zərər verə bilər! (milli.az)
Eldar Əzizov haqqında çoxmilyonluq iddia - Bakı meri ilə Mehralıyevi nə bağlayır? — VİDEO
Bakı Şəhər Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Departamentinin rəisi Rəfail Mehralıyev milyonları mənimsəyib.
 
Bu iddia ilə bloqer Mehman Hüseynov çıxış edib.
 
M.Hüseynovun araşdırmasını təqdim edirik:

 


Xərçəngə qarşı hər gün yeyilməli – 8 QİDA
Onkoloqlar xərçəng riskini azaltmaq üçün hər gün yeyilməli olan super təsirli 8 qidanı açıqlayıblar.
 
Medicina.az xəbər verir ki, bu qidalar şiş hüceyrələrinin aktivləşməsinin qarşısını alır.
 
1. Sarımsaq
Elmi tədqiqatlar göstərib ki, müntəzəm sarımsaq yemək mədə-bağırsaq xərçəngini 12% azaldır. Sarımsağı qoxusuna görə yemirsizsə, onu bütün yeməklərinizə qatın
 
2. Brokkoli
 
O, kələm növüdür. İmmuniteti gücləndirən flavonoidlərlə zəngindir.
 
3. Braziliya qozu
 
Selen mənbəyidir, xərçəng hüceyrələrini dağıdır, prostat, süd vəzi, bağırsaq xərçəngindən qoruyur
 
4. Sitrus meyvələri, limon
 
Bütün növ şiş xəstəliklərinə qarşı lazımdır
 
5. Losos balığı
 
Həftədə bir dəfə yağlı balıq növlərindən yemək mütləqdir. Limfoma, leykemiya, leykoza qarşıdır
 
6. Qarağat
 
Tərkibində o qədər çox antioksidant var ki, bütün sərbəst radikalları zərərsizləşdirir.
 
7. Nar
 
Nar ən güclü antioksidanrdır. Qabığından tutmuş dənələrinə, şirəsinə kimi. Mövsümündə doyunca yeyin
 
8. Alma
 
Lifli qidadır, bağırsaqları təmizləyir. Tərkibindəki prosianidinlər şiş hüceyrələrini udur.

Ana südünün FAYDALARI
1-7 avqust Ümumdünya Ana Südü ilə Qidalandırma həftəsidir.
 
Səhiyyə Nazirliyindən verilən məlumata görə, ana südü körpələrə ilk 6 ay ərzində lazım olan bütün maddələri verə biləcək ən yaxşı qidadır:
 
"Ana südü və doğuşdan sonra ilk sarı süd körpə üçün çox əhəmiyyətlidir. Körpəni xəstəliklərə qarşı qoruduğu üçün körpənin ilk peyvəndi də adlandırılır.
 
Ana südü, körpənin ilk 6 ay ərzində ehtiyac duyduğu zülal, yağ, dəmir və vitaminlər kimi hər cür qida dəyərini ehtiva edən ideal qida mənbəyidir.
 
İçərisindəki qoruyucu maddələr səbəbiylə körpəni infeksiyalardan qoruyur. Ana südündə kifayət qədər su və vitamin olduğu üçün çox isti iqlimlərdə belə körpəyə əlavə su verməyə ehtiyac yoxdur. Bundan əlavə, ana südü körpənin anası ilə sevgi əlaqəsi qurması üçün ən yaxşı ünsiyyət vasitəsidir”.
 
Bildirilib ki, ana südü körpəni ishal və tənəffüs yolu infeksiyaları kimi xəstəliklərdən qoruyur, çənə və dişlərin inkişafında əhəmiyyətli rola malikdir. Ana südü ilə qidalanan uşaqlar astma, allergiya və uşaq diabeti kimi xəstəliklərə daha çox müqavimət göstərir.
 
Məndə bütün gənc analara və analığa namizəd xanımlara belə bir mesaj vermək istəyirəm: Sağlam nəsillər üçün ana südünün faydalarının fərqində olaq. 
Axtarış
Xəbər lenti
Reklam