Türk-Çin Biznesin İnkişafı və Dostluq Assosiasiyasının prezidenti, jurnalist Adnan Akfırat Modern.az-a müsahibə verib. Onunla söhbəti təqdim edirik:

 

- Adnan bəy, artıq bir neçə ildir ki, Çində yaşayırsınız. Müşahidənizə görə, Çin xalqının Amerikaya, Qərbə, Türk dünyasına münasibəti necədir?

- Əvvəllər - 1992-2002-ci illər arasında Çində Amerikaya qarşı bir heyranlıq vardı. Məsələn, gənclər amerikalılara bənzəməyə çalışırdı, onlar kimi hərəkət edirdilər. Amma 2002-ci ildə Amerikanın Əfqanıstana hücumundan sonra  Çin xalqı Amerika mövzusunda oyandı. Bu gün Çin xalqı Amerikanı bir təhlükə olaraq görür. Çində "Amerika Çinin düşmənidir” mövzusundakı bir sorğunun nəticəsinə görə, demək olar ki, hər kəs həmfikirdir. Əvvəllər amerikalılar Çində rahat şəkildə hər yerə gedə bilirdi. Universitetlərdə dərs deyən müəllimləri, partiyalarda öz adamları vardı. İndi isə Çin dövləti bir intizam yaradıb. Amerikalıların dövlət qurumlarına, təhsil sahələrinə rahatlıqla girməsinin və manipulyasiya etməsinin qarşısını alıblar. Ən vacibi də bununla bağlı xalqı düzgün istiqamətləndirə biliblər. İndi burada avropalılar və amerikalılar kimi yaşamağa yanlış baxırlar, tutumlu olmağı, sadə yaşamaq kimi dəyərləri insanlara öyrədirlər.  
Çini Türkiyə və Azərbaycana qarşı bir təhdid olaraq göstərmək həqiqətə söykənə bilməz. Çinin güclənməsi Türk dünyasındakı ölkələrin daha da inkşafını sürətləndirəcək. Çünki bizlərə qarşı ən çox basqı Amerika, İngiltərə, İsrail kimi ölkələrdən gəlir. Türkiyə NATO-ya girdikdən sonra iqtisadi və siyasi müstəqilliyini demək olar ki, itirdi. Ona görə də müstəqil siyasət üçün özünə yeni müttəfiqlər tapmalıdır. Azərbaycan və ya Türkiyənin Çindən qorxmasına gərək yoxdur. Çinin güclənməsi bizim güclənməyimizə də xidmət edir.

 

- Çində xalq hakimiyyət qarşısında azad fikirlərini ifadə edə bilirmi, bunun üçün hansısa məhdudiyyətlər var?

 

- Mən on ildir ki, Çində yaşayıram. Çinin yarısından çoxunu gəzmişəm. Getmədiyim sadəcə dörd əyalət qalıb. Çində xalq hakimiyyətə qarışa, öz fikirlərini azad şəkildə ifadə bilir. Amma Qərb mediasında belə bir fikir var ki, Çin xalqının fikri sıxışdırılır, onları hakimiyyət dinləmir. Bu, tamamilə yanlışdır. Çində xalq təşkilatlanmış şəkildədir. Bu təşkilatlanma da seçimlə müəyyənləşir. Mən burada yeddi bloku olan məhəllədə qalıram, hər bir blokun öz nəzarətçisi var. Bunu da məhəllə sakinləri seçir. Bu idarəetmələr sayəsində Çin hazırki vəziyyətdədir, pandemiyanın qarşısını ala bildi. Çində səkkiz partiya var, amma Çin Kommunist Partiyası ən böyük partiyadır və iqtidarın əsas sahibidir. Burada ildə bir dəfə toplanma olur, qanun təklifləri verilir. Sovetlər zamanı istifadə olunan şura modeli tətbiq edilir. Amma Sovetlərdən fərqli olaraq bu şuralar canlıdır. İnsanlar gedib orada dərdlərini deyə bilirlər. Danışarsan deyə, səni həbsə atmaq kimi bir şey yoxdur. Düzdür, dövlət buna nəzarət edir, amma insanlar dövlət başçısının yanlışlıqlarını rahatlıqla deyə bilir. Bununla birlikdə Çin dövləti də sizi dinləyir. Hər hansısa bir vətəndaş doğru bir şey deyərsə, siyasi fikirlərinə baxmayaraq, dedikləri nəzərə alınır.

 

- Bəs Çində jurnalistika üçün hansı əngəllər var, jurnalistika xalqın təmsilçisi ola bilirmi?

 

- Hazırda Çində jurnalistika üçün bəzi əngəllər var. Bütün media demək olar ki, dövlətin nəzarəti altındadır, özəl jurnalistika Çində yoxdur. Qaynağı da çox çeşidli deyil, amma fikirlərini yaza bilirlər. Çin Kommunist Partiyası da çox canlı bir partiyadır, amma "bütün Çini parçalayaq, Çini sosializmdən kapitalizmə keçirək, Çin faşist olsun” kimi fikirləri yaza bilmirsiniz, bunlar qadağandır. Çin dövlət başçısını tənqid etmək, parçalanmasını müdafiə etmək də olmaz.

 

- Dünyada böyük qüvvələr Çinə qarşı birlik nümayiş etdirir. Avropa və Amerika Çinə qarşı birləşir. Biz deyə bilərikmi ki, gələcəkdə Amerikanın yerini Çin tutacaq?

 

- Amerika hazırda dünyanın "yaramazıdır”. Heç bir şey istehsal etmədən, dollar basaraq, qarşılığında dünyadan hörmət gözləyir.  Hamımız bu mövzuda Amerikaya xidmət edirik. Çinin güclənməsi ilə bərabər, Amerikanın dollar layihəsi də iflasa uğrayır. Çin beynəlxalq əlaqələrdə dolları istifadə etmir, öz bazarına buraxmır. Belə bir davranışı Rusiya da etməyə çalışır. Əslində Amerikanın qorxusunun səbəbi budur. Öz ağalığını davam etdirə bilməyəcək deyə, təzyiqlərə əl atır. Hazırkı  vəziyyətdə Amerika və Avropanın sistemi çökmək astanasındadır. Onların sistemi artıq gələcəyə bir ümid  daşımır, istehsal yox, insanlar narkotik, şiddət içindədir. Bu gün kapitalizm arxa-arxaya riskləri qarşılayır. Dünyaya qarşı etdikləri müharibələrin pulunu insanları aldadaraq, çıxarmağa çalışırlar. Bu sistem iflas etməkdədir. Ona görə də Çinlə yarışmağa çalışırlar. Ən son NATO Çinə qarşı birləşmişdi, amma düşünürəm ki, bunu tətbiq edəcək bir imkanı yoxdur. NATO həqiqətən də Fransa dövlət başçısı Makronun dediyi kimi "beyin ölümünü” gerçəkləşdirməyə çalışır. Hazırda ən böyük müttəfiqi olduğunu iddia etdiyi Türkiyəyə qarşı iddialar irəli sürür, PKK-ya silah verir. Belə anlaya bilərik, NATO-nun özünə bir dərmanı yoxdur ki, Çinə qarşı da nəsə etsin. Dünyanın azad, iqtisadi sahədə inkşaf etməsi üçün Amerika və İsraildən qurtulması lazımdır. Çin də bizə bu qurtulmanı həyata keçirmək üçün imkan yaradır.

 

- Sizcə gələcək sağlam dünya üçün ölkələr hansı sistemi tətbiq etməlidir?

 

- Hazırda sosializm Çinə aid bir sistemdir. Hər ölkə öz idarəetmə quruluşuna uyğun bir sistem yaratmalıdır. Birinin başqasını kopya etməsinin bir mənası yoxdur. Amma baxaq ki, hazırda kapitalizm insanları necə məhv edir.  Kapitalizmin əsası özəl mülkiyyətin müqəddəsləşdirilməsidir və insanlar şəxsi mənafeələri üçün hərəkət edirlər. Şəxsi maraqların cəmiyyəti bitirdiyini ən son virus mövzusunda gördük. Dünyada virusdan ən çox insan təlafatının olduğu ölkə Amerika və Avropa ölkələridir. Çində kollektiv bir sistem olduğu üçün çox böyük nəticələr əldə etdilər. Buna görə də gələcəkdə xalqı, insanı mərkəzə alan idarəetmə sistemləri olacaq. Özəl cəhdləri qadağan etmək doğru deyil, bu, rəqabəti azalda bilər. Amma planlı, xalqın ehtiyaclarını təməl alan sistem olacaq. Çünki bunu etməzsək, ölkələrin gələcəyi olmayacaq. O zaman dünyanın iqlim dəyişikliyi bütün dünyanı alt-üst edər. Ancaq belə bir anlayış içində öz maraqlarını yox, dünyanı, insanlığı, təbiəti düşünən sistemlər qurmalıyıq. Həyat bizi buna məcbur edəcək.

 

- Son prosesləri izləsək, görərik ki, NATO Türkiyəni hədəf alıb. Bundan sonra Türkiyə nə etməlidir, Çin kimi bir güclə birləşə bilərmi?

- Amerika hazırda Türkiyəni silahla təhdid edir. Türkiyənin bu təhdidləri aradan qaldıra bilməsi üçün bəzi ölkələrlə işbirliyi içində olması lazımdır. Amma bunu da bilməliyik ki, qarşımızdakı düşmənlər də böyükdür. Buna görə də Türkiyənin onların gücləri ilə mübarizə apara biləcək birlik yaratması lazımdır. Bunlar isə Rusiya və Çindir. Buna görə də həmin ölkələrlə əməkdaşlıq etməlidir. Çünki Türkiyə zərər görərsə, həmin ölkələr də bundan ziyan ala bilər. Burada təbii ki, Azərbaycan da pis nəticələr əldə edə bilər. Türkiyə əslində indi Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına qoşula da bilər. Bu da Türkiyənin Hindistanı, Asiyanın digər ölkələrini yanına çəkməsinə yardımçı olacaq. Hazırda Türkiyə NATO-da olan siyasi hadisələri izləyir, orada qərarlar səs çoxluğu ilə verilir.  Mənim gördüyüm NATO toplanıb, sonda Türkiyəni qrupdan atacaq. Onların siyasətlərinin birləşməsi bundan sonra mümkün deyil. Bizim hansı silahı alacağımıza NATO qərar verir, düşmənimizə silah verir, Yunanıstanı Türkiyəyə qarşı edir. Türkiyə bu vəziyyətdə azad siyasət yeritmək üçün Çin, İran və Rusiya ilə birləşməlidir.


- Çində yaşayan Uyğur türklərini ziyarət etmisinizmi, vəziyyət Qərb mediasında canlandırılan kimidir?

 

- Mən həmin bölgəyə ilk dəfə 2004-ci ildə getmişəm. İndiyə qədər isə 21 dəfə ziyarətim olub. Bunu deyə bilərəm ki, bu bölgələr Çinin ən böyük əyalətidir, amma böyük bir hissəsi dağlar və çöldür. Bir tərəfində Əfqanıstan, bir tərəfində isə Qırğızıstan, Qazaxıstan var. Qırğızıstanda da uyğurlar yaşayır. Biz ilk gedib Qırğızıstandakı uyğurları, sonra Çində yaşayan uyğurları ziyarət etsək, görərik ki, arada yüz il fərq var. Buna həm iqtisadi, həm də insani dəyişiklik daxildir. Çin çox irəlidədir. On il əvvəl mən həmin yerlərə gedəndə yoxsul bir bölgə idi, şəhərlər kirli idi. İndi isə başqa bir şəhərlə qarşılaşdım, insanların yaşayış səviyyəsi artıb. Çində yoxsulluğu bitiriblər, yoxsul əhali artıq yoxdur. Gəzdiyimiz bir neçə yerdə də onlar üçün ayı-seçkilik yoxdur. Çinin Milli Bankının adını belə iki dildə yazıblar. Metroya minirsən, həm uyğur, həm də Çin dilində anonslar verilir. Amma insanlar təqib edilir. Bunun da səbəbi Çin hökümətinin terror təşkilatlarına qarşı çox ciddi izlənmə başlatmasıdır.  Həmin bölgədə yeddi dildə televiziya yayımı verilir, məscidlər açıqdır. Onlar barədə deyilən xəbərlərin çoxusu yalandır.

 

- Dünyada belə bir fikir formalaşıb ki, Çin bilərəkdən koronavirusu yayıb, Çin xalqı bu barədə nə düşünür?

- Çində virusa ilk yoluxma Vuhan əyalətində qeydə alınmışdı. Əslində Çində bütün araşdırmalar göstərdi ki, Vuhan əyalətinə virusu amerikalı əsgərlər gətirib. 2019-cu ildə keçirilən hərbi tədbirlərlər zamanı oraya gələn amerikalı əsgərin müalicə olunduğu dövlət tərəfindən rəsmi qeydə alınıb. Bu virusun Çinin yaydığı xəbərləri tamamilə yalandır.


Nərmin Səfərova: "Səlis nitq uğurunuzun zəmanətidir”

 

Son illər uşaqlar arasında nitq probleminin kifayət qədər aktuallaşdığı, bu problemin xeyli sayda valideyni narahat etdiyi hər kəsə məlumdur.

 

Moderator.az olaraq tanınmış defektoloq-loqoped Nərmin Səfərova ilə müsahibəmizdə bu problemi doğuran səbəblərlə yanaşı, onu ortadan qaldırmağın yollarını müzakirə etməyə çalışdıq.

 

-Nərmin xanım, ilk öncə bilmək istərdik ki, nitq ləngiməsi nədir və onun doğuran səbəblər hansılardır?

 

-Nitq ləngiməsi uşağın nitqinin yaş səviyyəsinə uyğun olmaması və nitq inkişafı baxımından yaşıdlarından geri qalması halıdır. Nitq ləngiməsi zamanı bunun zamanla həll olmasını gözləmək və ya bu halı genetika ilə əlaqələndirib (atası, əmisi və.s. də gec danışıb) mütəxəssisə müraciət etməmək olmaz. Çünki uşağın nitqinin inkişafı üçün aktual dövrlər erkən yaşlar hesab olunur. Nitqin ləngiməsi uşaqda başqa problemlərin yaranmasına gətirib çıxara bilər. Əqli gerilik də bunlar arasındadır. Təfəkkür və nitq bir-biri ilə zəncirvari şəkildə bağlıdır. Nitqin ləngiməsi öz növbəsində təfəkkürün də inkişafını ləngidir. Bununla yanaşı, nitqin olmaması aqressiyanın da yaranmasına səbəb olur. Fikrini sözlərlə ifadə edə bilməyən uşaq gərginləşir və vurma, ağlama, özünü yerə çırpma kimi davranışlar nümayiş etdirir. Nitq ləngiməsi uşaqların sosial münasibətlərinə də mənfi təsir göstərir. Danışa bilmədiyi üçün digər uşaqlar onlarla oynamaqdan imtina edə bilərlər. Nitq ləngiməsini yaradan səbəblərə isə bətndaxili problemlərin olması, ananın hamiləlik dönəmində yaşadığı stressi, oksigen çatışmazlığını, ananın keçridiyi infeksion xəstəlikləri aid etmək olar. Bunlarla yanaşı, uşağın nitq inkişafı zamanı uşqlara laqeyd davranma (telefon, televizor verilməsi), valideyn tərəfindən pedaqoji baxımsızlıq, uşaqla uşaq dilində danışmaq və s. də ünsiyyətsizliyə gətirib çıxardır və nəticədə hər hansı uşağın nitqi yaşıdlarından gecikmiş sayılır.

 

-Bəzi valideynlər övladlarının danışmamasına, yaxud nitqindəki problemlərə görə narahat olmur, buna "zamanla düzələn” problem kimi baxırlar. Məlum problemi zamanın öhdəsinə buraxmaq, bunun zamanla həllinə ümid etmək nə dərəcədə məntiqlidir?

 

-Təəssüf hissi ilə bildirməliyəm ki, nitq problemləri hal-hazırda dövrümüzün ən qlobal məsələsinə şevrilmişdir. Lakin buna baxmayaraq bəzi valideynlərimiz vardır ki, bu problemləri problem kimi görmür, zamanla düzələcəyini düşünürlər. Əgər bir uşağın 3 yaşı varsa və hələ də yalnız "baba”, "nənə” kəlməsindən başqa heç nə söyləmirsə, artıq valideyn həyəcan təbili çalmalıdır. Çünki bu sahə həm uzunmüddətli, həm də səbr tələb edən bir işdir. Valideyn uşağın bu yaşında narahat olmursa, məktəbəqədər və ya məktəb yaş dövründə uşağın necə çətinlik çəkəcəyinin şahid olacaqdır. Bu, özünü psixoloji hal kimi də büruzə verəcəkdir. Nitqi gecikmiş uşaqlarda məktəb yaş dövründə mütləq ki, hər hansı səs problemləri qalacaqdır. Bu halın yaranmaması üçün vaxtında mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.

 

- Uşaq hansı yaşda danışmalıdır, yaxud uşağın hansı yaş həddinə çatdığı təqdirdə danışmaması valideyni narahat etməlidir?

 

-Uşağın nitqi yaşlıların nitqinin təsiri altında formalaşır və həyatının ilk günlərindən başlayaraq nitq praktikasından, normal nitq mühitindən, təlimindən və tərbiyəsindən asılı olur. Nitq anadangəlmə olmur. O, uşağın ümumi inkişafının göstəricisi olaraq fiziki və əqli inkişafla paralel ontogenez prosesində inkişaf edir. Tədqiqatçılar uşaqların nitqinin təşkkül mərhələlərini müxtəlif cür adlandırırlar və hər mərhələdə müxtəlif yaş həddi göstərirlər. Leontyev uşaqların nitqinin təşəkkülünü 4 mərhələyə ayırmışdır. 1-ci hazırlıq mərhələsi – 1 yaşa qədərki dövrü əhatə edir. 2-ci mərhələ kiçik məktəbəqədər mərhələ - dilin ilk mənimsənilməsi müddətidir və 3 yaşa qədərki dövrlə məhdudlaşır.  3-cü mərhələ məktəbəqədər mərhələ-7 yaşa qədər olan dövrü əhatə edir. 4-cü isə məktəb dövrüdür.

 

Baxın, 1-ci mərhələdə, yəni uşaq anadan olduğu andan etibarən 1 yaşına qədər olan dövrdə nitqi mənimsəməyə hazırlıq prosesi egdir. Səs reaksiyaları yaranır: çığırtı, ağlamaq. Bunlar insanın nitq səslərinə çox uzaq olsa da, artikulyasiya aparatının 3 şöbəsində çox incə və müxtəlif hərəkətlərin inkişafına kömək edir. Təxminən 2 aylığında uğultu, 3 aylığında vağ-vuğ başlayır. Bunlar qeyri-müəyyən səs birləşmələridir. Zaman keçdikcə, ay ötdükcə artıq uşaqların səslərində müxtəlif növ dəyişikliklər rast gəlmək mümkündür.

 

2-ci mərhələdə söhbət kiçik məktəbəqədər yaş dövründən gedir. (1 yaşdan 3 yaşa qədər olan dövr). Uşaqda ilk sözün yaranması ilə nitqin hazırlıq mərhələsi tamamlanır və aktiv nitqin təşəkkülü mərhələsi başlayır. Bu vaxt uşaqda ətrafdakıların artikulyasiyasına xüsusi diqqət yaranır. O, danışanı çox həvəslə təkrarlayır. Bu zaman körpə səsləri qarışdırır, yerlərini dəyişdirir, təhrif edir.

 

Kiçik məktəbəqədər yaş dövründə uşaqların söz ehtiyatının artması hqqında çox geniş yayılmış məlumatı nümunə gətirə bilərik: 1 yaş 6 ay 10-15 söz, 2 yaşın sonu – 300 söz, 3 yaşda – 1000 söz, 4-6 yaşlı uşaqlara 3000-4000 söz çatır.  Bu dövrdə fonematik qavrama çox təkmilləşir. Əvvəlcə sait və samit səsləri, sonra kar və cingiltili, daha sonra fısıltı və fısıltılı səslər formalaşır. 4 yaşına qədər uşaq bütün səsləri differensialaşdırmağa çalışır. Və təbii ki, həm də fonematik qavrama tam formalaşmış olur.

 

Uşaqların ümumiyyətlə nitq inkişafı prosesinin vaxtında və düzgün keçməsi üçün müəyyən şərtlər lazımdır. Bunlara aşaıdakılar aiddir.

 

1.Psixi və somatik cəhətdən sağlam olmalıdır.

2.Normal əqli qabiliyyəti olmalıdır.

3.Eşitmə və görməsi normal olmalıdır.

4.Lazımınca psixi aktivliyə sahib olmalıdır.

5.Nitq ünsiyyətinə tələbatı olmalıdır.

6.Sağlam nitq mühiti olmalıdır.

 

- Nərmin xanım, bu gün uşaqlarla, onların nitq problemləri ilə məşğul olan mərkəz və mütəxəssislər kifayət qədər çoxdur. Lakin reallıq bundan ibarətdir ki, onların heç də hamısı yüksək xidmət ortaya qoymur. Sizcə valideyn övladının nitq probleminin həllinə kömək edəcək mütəxəssis və ya mərkəz seçəndə hansı amilləri nəzərə almalıdır?

 

- Təəssüf ki, hal-hazırda çox bu sahəyə uyğun olmayan, daha çox biznes xatirinə çalışmaq istəyən insanların sayı çoxalıb. Təbii ki, valideynlərə keyfiyyət daha önəmlidir. Mən hər zaman valideynlərə bildirirəm ki, çalışın bu sahənin əsl mütəxəssisinə müraciət edin, araşdırın və ucuz reklamın qurbanı olmayın. Qeyri-mütəxəssisə üz tutanda təbii ki, həm valideyn, həm də uşaq zaman itirmiş olur. Bu isə uşağın gələcək inkişafında çox mühüm rol oynayır.

 

- Nitq problemi olan uşaqların müalicəsində loqopedlə yanaşı, valideynlərin üzərinə hansısa öhdəliklər düşür? Bu məsələdə mütəxəssis-valideyn əməkdaşlığı nə dərəcədə önəmlidir?

 

-Bu sual ətrafında çox geniş müzakirələr aparmaq mümkündür. Əgər bir uşağın nitqi problemlidirsə, bu uşaq haqqında düzgün anamnez toplanıb qərar verilməlidir. Bizim işimiz bir çox sahələrdə vəhdət təşkil edir və sıx bağlıdır. Valideyn bilməlidir ki, mütləq şəkildə nevropotoloq müayinəsi, psixoloq müayinəsi və sonra qərarən düzgün verilməsi üçün loqoped müayinəsi vacibdir. Nitq problemlərinin arxasında mühüm səbəblər dayana bilər. Belə olan təqdirdə valideynin uşaqdan müsbət nəticə alması mümkündür.

 

Hər zaman bildirirəm ki, ən yaxşı mütəxəssis ananın özüdür. Ana+loqoped birgə iş prosesi aparırsa, iş müddəti uzanmaz və uğurlu inkişaf təmin olunar. Ev tapşırıqları vacibdir və ona mütləq əməl edilməlidir. Əziz analar, unutmayın, səlis nitq uğurunuzun zəmanətidir! Bu yolda çalışan bütün valideynlərə səbr arzulayıram.

"Taliban”ın bütün ölkəni ələ keçirmək ehtimalı böyük deyil", - deyə  ABŞ prezidenti Co Bayden iyulun 8-də məlumat vermişdi. Amma cəmi bir ay sonra, avqustun 15-də hərəkat dəstələri Kabilə daxil oldu. Keçmiş hökumət üzvlərinin, amerikalılarla əməkdaşlıq edən əfqanların və taliblərin hakimiyyəti altında yaşamaq istəməyən adi insanların Əfqanıstanın paytaxtından xaotik qaçışı başladı.

2016-18-ci illərdə Rusiyanın Kabildəki səfirliyinin birinci katibi, 2019-cu ildə BMT-nin Əfqanıstandakı missiyasının baş siyasi müşaviri işləmiş Vasili Kravtsov "Arqumentı i faktı” qəzetinə verdiyi müsahibədə taliblərin ölkəyə nəzarəti niyə bu qədər tez ələ keçirdiklərini izah edib. Moderator.az həmin söhbəti oxucularına təqdim edir.- Vasili Borisoviç, hökumət ordusuna nə oldu? Niyə Amerika yönümlü rejim bu qədər tez çökdü?

- May ayına qədər "Taliban” hərəkatında 45 min silahlı var idi. Mayın sonu-iyunun əvvəlində bu rəqəm 80 minə çatdı.Bu qüvvə reallıqda Amerikayönlü siyasi rejimi devirməyə qadir deyildi.

Amma buna baxmayaraq, "Taliban” hücumu planlaşdırırdı. Bu əməliyyatı sona çatdırmaq üçün bölgədə fəaliyyət göstərən bütün beynəlxalq terror təşkilatları "Taliban” qüvvələrinin maraqlarına tabe olaraq gücləndirilmək üçün onlara təhvil verilmişdi: qondarma "Ubeyda Karvanları" hərəkatı - "İslam Dövləti”nin birləşmiş qərargahı, "Əl-Qaidə” və "Taliban". Bu hərəkətin ilk əlamətlərini keçən ilin iyun ayında ABŞ, NATO və BMT-nin 29 fevral 2020 ci ildə Dohada Əfqanıstanda tam və qeyd-şərtsiz təslim olma aktını imzaladıqdan qısa müddət sonra gördüm.

Və keçən ilin iyun ayından etibarən bu "Ubeyda Karvanları" bir-birinə yaxınlaşaraq taktiki planı razılaşaraq tərtib edirdilər. Bu ilin iyun ayına qədər onlar artıq birgə fəaliyyətə tam hazır idilər. İslam Dövləti və "Əl-Qaidə” Filippindən Mərakeşə qədər bütün müsəlman ölkələrindən silahlıları toplayaraq Əfqanıstana göndərdi. Əməliyyatda əvvəlcə əyalətləri, sonra isə ölkənin əyalət mərkəzlərini ələ keçirən əsas aparıcı qüvvə məhz bu xarici muzdlular idi. Deyə bilərik ki, diplomatiya taliblərə qələbə qazandırdı. Onlar hücum planlarına yardım barədə digər terror qrupları ilə razılığa gələ bildilər.

- Amerikalılar və Əfqanıstan hökuməti "Taliban” qüvvələrinin güc topladığından şübhələnmirdilər?

- Rusiya və Çini sıralarına qəbul etməyən Qərb ölkələrini təmsil edən "dünya birliyi" kifayət qədər zəif kəşfiyyat qabiliyyətinə malik idi. Əfqanıstanda terror yolunda nələrin baş verdiyindən xəbərsiz idilər.

Ardından hadisələr Baydenin Amerika qoşunlarını bölgədən təcili olaraq çıxarması ilə davam etdi. Bu mövzu dərhal səsləndirilmədi. Vaşinqton NATO tərəfdaşları ilə müzakirələr apardı. NATO və İngiltərə əleyhinə oldu. Merkel də sona qədər əleyhinə çıxdı. Sonda Bayden heç kimlə və hətta Pentaqonla belə məsləhətləşmədən Amerika qoşunlarının bölgədən təcili çıxarılmasını elan etdi. Bu əməliyyat zamanı hər şey ortada qaldı. Məsələn, Əfqanıstan qoşunları amerikalıların Baqramdakı nəhəng bazanı tərk etdikləri barədə xəbərdarlıq belə etmədilər. Amerikalılar uçandan sonra oradakı hərbi texnika talan edildi. Bu, əfqanlar üçün son dərəcə ağır idi, çünki böyük miqdarda silah, döyüş sursatı, hərbi texnika və hətta qutulara yığılmış Amerika pilotsuz uçuş təyyarələri "Taliban”ın əlinə keçdi. Kifayət qədər vaxt olmasına baxmayaraq, çıxarma əməliyyatı qətiyyən düşünülməmişdi.

Bunun nəticəsini indi görürük, ümidsiz əfqanlar ölkədən uçmaq və "Taliban”dan qaçmaq üçün şassidən yapışırlar. Bu, sovet qoşunlarını geri çəkmək əməliyyatı fonunda xüsusilə ziddiyyətli görünür. Əllərində qaldırılmış bayraqlarla ölkəni mütəşəkkil şəkildə tərk edən əsgərlərimizin çıxarılması və ya tanklardan yapışaraq onları aparmağı xahiş edən əfqan qaçqınların geri çəkilməsi ilə bağlı heç bir problemimiz olmadı. Çünki geridə qoyduğumuz hökumət canlı idi və bizsiz daha bir neçə il duruş gətirdi.

- Görünür, amerikalılar Kabilin bir neçə gün ərzində alınacağını gözləmirdilər. Niyə belə oldu?

- Kabilin başına gələnlər Ağ evin təhriki ilə oldu. Nə "Taliban” 14-15 avqustda Kabili ələ keçirməyi planlaşdırırdı, nə də hökumət və amerikalılar onu təslim edəcəklərini düşünmürdülər.

Avqustun 14-də müvəqqəti hökumətin qurulduğu və onun nəzdində 10 aylıq barışığın elan edildiyi bir sxem razılaşdırıldı. Şərtlərə görə, bu müddət ərzində "Taliban” silahla Kabilə girə bilməz. Onlar şəhərə yalnız silahlarını təhlükəsizlik postuna təhvil verərək daxil ola bilərlər.

Ertəsi gün Bayden Vaşinqtonda Əfqanıstanla əlaqədar təcili toplantı keçirdi. Və bu görüşdə heç kimlə razılaşmadan (axı onlar möhtəşəmdilər, niyə də kimlərləsə məsləhətləşməlidilər) Kabil hava limanına amerikalıların və guya onlarla əməkdaşlıq edən əfqanların çıxarımasını təmi etmək üçün göndəriləcək desant kontingentinin üç mindən beş minə qaldırılmasına qərar verildi.Sonradan bu say altı minə çatdırıldı.

Taliblər çaşqın vəziyyətdəydi. Necə olur ki, min dörd yüz Amerika vətəndaşını təxliyə etmək üçün altı min dəniz piyadası lazım gəlir? Bir nəfərin təxliyyəsi üçün beş desant? "Taliban” bunu təhdid kimi qəbul etdi. Onlar hesab etdilər ki, amerikalılar Kabili nəzarətə götürmək və taliblərin ora girməsinə mane olmaq və eyni zamanda amerikalıları çox da qane etməyən müvəqqəti hökumətin qarşısını almaq istəyirlər. Belədə "Taliban” birləşmələrinə dərhal Kabilə doğru irəliləməyi əmr etdi.

Artıq şənbə günü axşam ilk dəstələr təhlükəsizlik postlarını əzib keçərək şəhərətrafı ərazilərə daxil oldular. Şəhərdə qarışıqlıq başladı. Nəticədə bütün hökumət qüvvələri postlarını və silahlarını tərk edərək qaçmağa başladılar.

Vəziyyəti "CNN”-in bazar günü günün sonuna qədər ilk beş min amerikalı əsgərin bölgəyə atılması ilə bağlı xəbəri qızışdırdı. Bu, "Taliban”ın narahatlığını daha da artırdı. Təəccüblüdür ki, Ağ evdə altı min desantın atılması haqqında məlumatın mediaya sızdırılmaması lazım olduğunu deyə biləcək bir adam tapılmadı. Əgər bu məlumatlar mediaya sızmasaydı, onlar gəlib hava limanına yerləşdirilər və bundan sonra artıq orada olduqlarını elan edərdilər. Amma sonda nə baş verməliydisə, o da oldu.

İndi isə Əfqanıstanda baş verənlər istər-istəməz radikal islamçılığın artmasına səbəb olacaq. İrandakı İslam inqilabında olduğu, Kabilə mücahidlərin gəlişi kimi. Bu, qaçılmazdır. "Taliban”ın oradakı kimsə üzərində deyil, ən möhtəşəm hərbi güc üzərində qələbəsi, şübhəsiz ki, bütün müsəlman aləmində radikal islamçılığa təkan verəcək.

Tərcümə və təqdim etdi: Miraslan

"Xosrov və Şirin"in aktyorundan şok etiraf: "Poemanı oxumasam da..."Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə "Azərbaycanfilm” kinostudiyası və İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkətinin birgə əməkdaşlığı ilə Nizami Gəncəvinin 880 illiyinə həsr edilən "Xosrov və Şirin” bədii-serialı çəkilir.

Serialda Xosrov obrazını canlandıran model Rüstəm Cəbrayılov Teleqraf.com-un suallarını cavablandırıb.

Müsahibəni təqdim edirik:

- Rüstəm bəy, "Xosrov və Şirin" serialının çəkilişləri başlayıb. Çəkilişlər necə davam edir?

- "Xosrov və Şirin" serialı 12 seriyadan ibarət olacaq. Çəkilişlərimiz fərqli məkanlarda - Mərdəkan, Şüvəlan və Maştağa qəsəbələrində və s. baş tutur.

- Serial təklifini necə qarşıladınız?

- Çox məsuliyyətli bir işə razılıq verdiyimin fərqindəyəm. Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poemasını müasir tərzdə təqdim edəcəyik. Hadisələr bu gün ilə səsləşəcək. Yəni "Xosrov"un müasir obrazını təqdim edəcəyik.

- "Xosrov və Şirin" poemasını nə zaman oxumusunuz, əsər əsasında çəkilən serialda nələri görəcəyik?

- "Xosrov və Şirin" poemasını oxumamışam. Ssenari ilə tanış olmuşam.

Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poemasında sonluq faciə ilə bitir, qəhrəmanlar Xosrov, Şirin və Fərhad ölür. Amma serialın rejissorları Xəyyam Abdullazadə və Elməddin Alıyev ssenariyə dəyişiklik ediblər. Filmdə tarixi obrazlarda çıxış edirik. Serial təkliflərini qəbul etmirdim, çünki Azərbaycanda serial sahəsi yaxşı deyil. Amma bu komanda çox peşəkardır.

- Tərəf müqabiliniz Kəmalə Piriyeva Şirin obrazını canlandıracaq. O, necə tərəf müqabilidir? Çəkiliş zamanı hər hansı problem yaşayırsınızmı?

- Kəmalə Piriyeva çox gözəl aktrisadır. Konkret işini bilən bir insandır. Tərəf müqabillərimin hər biri çox peşəkar insanlardırlar. Düşünürəm ki, ortaya çox yaxşı iş qoyacağıq. Amma serial sahəsi bir az çətindir. Çünki hər hansı məkan götürülür, 15 epizod çəkilir. Epizod həmin gün ərzində çəkilməlidir, ona görə ağırdır. Bu serial film kimi çəkilir. Serial üzərində çox professional kollektiv çalışır. Hələ ki uyğunlaşmağa çalışırıq. Çəkiliş meydançaları tez-tez dəyişir, məkana uyğunlaşmaq və s. Məsələn, daş karxanasında çəkilişlərimiz olub, çöllük, günəş, toz-torpaq və s. Dünən çəkiliş zamanı nə qədər toz udmuşam. Düşünürəm ki, "Xosrov və Şirin" Azərbaycanda çəkilən ən professional seriallardan biri olacaq.

- Sizi model kimi tanıyırıq, necə düşünürsünüz, "Xosrov" obrazının öhdəsindən gələcəksinizmi?

- Mən dörd filmə çəkilmişəm, yaxın zamanlarda təqdim ediləcək. Filmlər 20 Yanvar faciəsi, Xocalı faciəsindən bəhs edir. Filmlər hələ ki, təqdim edilmədiyinə görə Azərbaycanda aktyor kimi tanınmıram. Ona görə serial təklifini qəbul etdim, özümə kənardan baxmaq istədim.

- Azərbaycanda yazıçı Elçinin "Mahmud və Məryəm" romanı əsasında eyniadlı film çəkildi. Film tənqidlərə məruz qaldı. Sizcə, bu serialla bağlı da tənqidi fikirlər ola bilərmi? Obrazınız necə qarşılana bilər?

- Mən kino sahəsindən təklif gələn zaman kastinqdə iştirak etmirəm. 16 ildir ki, bu sahədəyəm. Tənqidi normal qarşılayıram, təhqiri yox. Tənqidi fikrin də olması normal haldır. Bəzi insanlar paxıllıq hissindən doğan fikirlər bildirirlər. Bunu da anlamağa çalışıram.

- Sizi Xosrov kimi sizi qəbul edəcəklərmi?

- Kim məni görürsə, hamı deyir ki, Xosrov obrazı sənin üçündür. Bu obrazda sənin kimi insan təsəvvür edirdik. Mənim qazancım o qədər deyil. Yaxın günlərdə Maliyyə naziri Samir Şərifov parlamentdə deputatların suallarını cavablandırırkən Azərbaycan kinosunun inkişafı ilə bağlı dövlət büdcəsindən maliyyə ayrıldığını və nəticədə keyfiyyətli kino əsərlərini görmədiyini bildirib. Bəlkə bu serialdan sonra bu sahəyə baxış dəyişəcək.

Serial təklifini qəbul etməkdə məqsədim odur ki, "Xosrov və Şirin" uğurlu alınsa, bu sahədə davam edəcəyəm. Uğurlu alınmasa, film və serial sahəsindən gedəcəm. Görək necə olacaq?!

- Toy mərasiminiz nə zaman baş tutacaq?

- İyulun 9-da toyun olacaq. Mərasim məkanların birində baş tutacaq və 100-ə yaxın qonaq dəvət etmişəm. Toyum qanunlar çərçivəsində olacaq.



Əməkdar incəsənət xadimi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Dövlət Akademik Musiqili Teatrın direktoru Əliqismət Lalayev Moderator.az-ın suallarını cavablandırıb.
 
- Əliqismət müəllim, bu gün sizin doğum gününüzdür. Sizi kollektivimiz adından ürəkdən təbrik edirik. Adətən doğum günlərinizi necə qeyd edirsiz?
- Məsələ elə gətirib ki, ad günlərimdə mən hər zaman işdə olmuşam. Axşamlar isə ad günümü ailə üzvlərimlə birlikdə qeyd etmişəm. Heç vaxt, nə 50, nə 60 yaşımda, nə də sonrakı illərdə böyük əhatədə doğum günü keçirməmişəm. Sadəcə olaraq doğmalarım, ailə üzvlərimlə bir yerdə olmuşuq. Bu mənim üçün ən böyük hədiyyə olub.
 
- Bəs ümumiyyətlə sizin üçün bu günün özəlliyi nədir?
 
- Bu günün heç bir özəlliyi yoxdur, sadəcə olaraq yaşın üstünə yaş gəlir. Övladlarım bu günü çox sevinclə qeyd etməyə çalışırlar. Təbii ki, mən də onların sevincinə şərik oluram. Özüm üçün heç bir sevinc kəsb etmir.
 
- Geriyə dönüb baxanda hansı illəri xatırlayıb, hansını xatırlamaq istəmirsiz?
- "Xatırlamaq istəmirsiz” deyiləcək bir şey yoxdur. Xatırlamaq istəmirsənsə demək ki, hələ də xatirindədir. O ki, qaldı xatırlamaq istədiyim illərə , mən belə düşünürəm ki, atalı-analı günlərimdə daha çox xoşbəxt olmuşam. Allaha min şükür, övladlarım, nəvələrim var, hərəsinin öz yeri, öz sevgisi var, hərəsi ilə bir başqa cür nəfəs alıram. Amma geriyə dönmə şansım olsa hərhalda valideynlərimə görə geri dönərəm.
 
- Sizin atanız Hümmət Lalayev Salyanda ziyalı şəxs, ictimai-siyasi xadim olub. İstərdim o illərdən danışaq.
 
- Mən Salyanda çox gözəl bir ailədə böyümüşəm. Atam Hümmət Mədət oğlu Lalayev Salyanın ən tanınmış ziyalılarından, ən tanınmış xeyriyyəçilərindən biri olub. Onun haqqında yazılan kitablardan birində belə qeyd edilir ki, salyanlıları müharibədə aclıqdan  qurtaran  şəxslərdən biri və birincisi Hümmət Lalayev olub. Müharibə illərində onun Salyanda 3-4 vəzifəsi olub, hərbi komissarlığa - müharibəyə  çagırış  komissiyasina  rəhbərlik   edib , eyni zamanda  çörək zavodunun direktoru  olub. Çörək zavodu bilirsiniz müharibə illərində nə deməkdir?  Atam sonra şəhər sovetinin sədri, rayon ticarət təşkilatının - raykom ittifaqın rəhbəri, rayonlararası satış  bazasının direktoru olub. Baza 17 rayonu əhatə edib. Bir ucu Astara,Yardımlı, Lerik digər ucu da Fizuliyə qədər. Həmin rayonların rəhbərləri atama hər zaman diqqətlə, sevgi ilə yanaşıblar. Mən onun dəfnini xatırlayıram, bütün rayonların partiya katibləri hamısı gəlmişdilər. Biz atamızla həmişə fəxr etmişik, o zaman da, elə indi də. Salyanda onun adına küçə var, övladlarımla, nəvələrimlə o küçədən çox böyük qürurla keçirik. Düşünürəm ki, hər bir övlada belə valideyn nəsib olmur. Hamı onu rəhmətlə, böyük sevgi  ilə xatırlayır.
 
- Bəs ailədə neçə övlad olmusuz?
 
- Ailədə 6 övlad - iki qardaş, dörd bacı olmuşuq. 18 il atamın övladı olmayıb. Sonra mənim anamla ailə həyatı qurub və  biz olmuşuq.
- Deməli atanız iki dəfə ailə həyatı qurub.
 
- Bəli. Biz gözümüzü açıb elə atamın birinci xanımını da evdə görmüşük. Əsl adı da Xanım idi. Bəy qız idi. Çox böyük insan idi. Bizi analığımız böyüdüb. Biz onda bilmirdik analıq və ana kimdir? Bizim evimiz demək olar ki, ailənin, nəslin ocağı olub. Bütün əmi, bibi, dayıuşaqlarım hamısı bu evdə böyüyüb. Hamısına da analığım baxıb. Sonuncu da bizə baxıb. Biz ona həmişə Püstə demişik. Rəhmətlik bizi  cox  sevirdi. Eyni zamanda mənim anam - Əzizə anam da əsl xanım-xatun olub.  Qayğımızı analığım çəksə də dərslərimizlə, tərbiyəmizlə anam məşğul olurdu.
 
- İncəsənətə, teatra sizdə necə həvəs yarandı?
 
- Salyanda yaşayanda bizim evə çox ziyalı insanlar gəlirdi, onlar da gəldikləri evdə ən azı oturub  bir tikə  çörək kəsirdilər. Ola bilməzdi ki, Salyana elə bir incəsənət xadimi gəlsin, bizim evdə qonaq olmasın. Mən çox gözəl xatırlayıram ki, qonaq gəlirdi, böyük süfrələr açılırdı. İncənət adamları ilə hər görüş məni teatra, incəsənətə yaxınlaşdırırdı. Mən də  qonaqlar üçun gözəl şeirlər deyirdim. O zamanlar dram dərnəklərinə gedirdim,  tamaşalarda iştirak edirdim, müxtəlif rollarda çıxış edirdim.
 
- İlk çalışdığınız sənət ocağı səhv etmirəmsə Naxçıvan  Dövlət Musiqili Dram teatrı olub.
- Öncə mən Naxçıvanda Mədəniyyət Nazirliyində çalışırdım, orda işləyə-işləyə eyni zamanda teatrda da fəaliyyət göstərirdim. Teatrda əvvəl aktyor, sonra isə rejissor kimi fəaliyyətə başladım. Mən indi də xatırlayıram ki, rejissoru olduğum tamaşaların bir çoxuna görə böyük mükafatlar  almışdım. Çox uğurlu tamaşalarım var idi.
 
- Hətta indi xalq artisti adını almış bir çox aktyorlar ilk dəfə məhz sizin tamaşalarda səhnəyə çıxıb.
 
- Bəli, sizin yaxşı tanıdığınız Xalq artisti Naibə Allahverdiyeva  peşəkar  səhnədə  ilk rolunu məhz mənim quruluşumdakı tamaşada oynayıb. Bundan başqa Xalq artistləri Rövşən Hüseynov, Kamran  Quliyev, Həsən Ağayev, Yasəmən Ramazanova, Bəhruz Haqverdiyev, Şirzad Abutalıbov və başqa  aktyorlar da  ilk rollarını  mənim quruluşumdakı tamaşalarda oynayıblar. Mən Naxçıvanda İbrahim ve Zəroş Hemzəyevlər, Zemfira Əliyeva, Bəxşi Qələndərli, Əkbər Qardaşbəyov, Aydın Şahsuvarov, Sofya Hüseynova, Roza Cəfərxanova kimi böyük sənətkarlarla  işləmişəm, onlardan çox şey öyrənmişəm. Naxçıvan teatrı mənim üçün əsil Akademiya  olub.
 
- Yəqin ki, o illərin daha çox xiffətini çəkirsiz.
- Mən çox duyğusal  adamam, amma geriyə baxmağı sevmirəm. Artıq o  illər yaşandı getdi. Naxçıvan mənim arzularımın və gəncliyimin şəhəri oldu. İndi o illər və Naxçıvan  mənim üçün  ayrılıq  dənizindəki uzaq, yaşıl  adadır. 
 
- Azərbaycan teatrında Hüseyn Cavidin obrazını da ilk dəfə siz yaratmısız. Təbii ki, daha sonra digər teatrlarda da bu obraz oynanıldı. Sizin Hüseyn Cavidiniz nəyi ilə seçilirdi?
 
- Sözün düzü, digər teatrlarda mən Hüseyn Cavidin obrazını görməmişəm. İlk dəfə olaraq bu obrazı biz səhnəyə gətirdik. Naxçıvanda Hüseyn Cavid poeziya teatrında "Mənim tanrım gözəllikdir, sevgidir” tamaşası hazırlandı və bu tamaşa ədibin 100 illiyinə həsr olunmuşdu. Bu o zaman idi ki, Hüseyn Cavidin nəşi  Azərbaycana gətirilib, Naxçıvanda dəfn olunmuşdu. Hüseyn Cavidin qızı Turan Cavid atasının obrazını mənim  ifaımda görəndə göz yaşlarını saxlaya bilmədi. Onun dediyi  "Əliqismət, sən şəhanəsən”- sözlərini  indi də yaxşı  xatırlayıram. 
 
- Bu gün Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrının direktorusuz. Yəqin ki, aktyor və rejissor olduğunuza görə onları daha yaxşı başa düşürsüz.
- Mən həmişə tapşırılan vəzifənin öhdəsindən layiqincə və ləyaqətlə gəlməyə çalışmışam. Çiynimdə olan məsuliyyətin nədən ibarət olduğunu  hər zaman  yaxşı bilirəm, işimə məsuliyyətlə yanaşıram. İndi  gördüyüm  bu işlərin nəticəsi olaraq kollektivim mənim həm yaradıcılığımda, həm rəhbər kimi fəaliyyətimdə hansısa nüansları  qiymətləndirirlərsə, dəyərləndirirlərsə demək ki, mən o məsuliyyətdən doğan işin öhdəsindən gəlmişəm. Başqa deyə bilmərəm ki, elə edirəm, belə edirəm. Mən heç bilmirəm necə edirəm?! ( Gülür  ). Onu bilirəm ki, gördüyüm iş teatrın inkişafına, təbliğinə, kollektivimizin  yenidən formalaşmasına səbəb olur. Bu teatr artıq 15 il bundan öncəki Musiqili Komediya Teatrı deyil,  Akademik Musiqili Teatrıdır. Həm repertuarı ilə, həm  kollektivi ilə. Təbii ki,  teatr köhnə ənənələrin üzərində formalaşıb. Bu teatrda görün kimlər  çalışıb?!Biz bu gün onların varisləriyik. Varis kimi də ümidləri doğrultmağa çalışırıq.
 
- Bəzən insanlar deyir ki, heyf deyildi Muskomediyanın o vaxtkı tamaşaları? Gedib baxırdıq. Amma bəlkə də bir çox tamaşaçılarım xəbəri yoxdur ki, teatrda bu gün də bir-birindən maraqlı tamaşalar hazırlanır. Bu fikrə münasibətiniz necədir?
 
- Bu sualın cavabını artıq siz özünüz verdiniz. Onların həqiqətən də teatrda gedən prosseslərdən xəbərləri yoxdur. Bu gün teatr haqda pis fikir yaradan insanlar var. Söhbət təkcə Akademik Musiqili Teatrdan getmir. "Azərbaycanda teatr yoxdur” sözünü o insanlar işlədir ki, onlar heç vaxt teatrda olmayıb, tamaşalara baxmayıblar, aktyorları tanımırlar. Onlar televiziyadan - daha çox seriallardan qəbul ediblər teatrı. Düşünürlər ki, Bəşir Səfəroğlu, Nəsibə Zeynalova, Lütfəli Abdullayev  var idi, amma bu gün onlar yoxdur. Bəli, bu gün adını sadaladığım sənətkarlar həyatda deyil. Amma bu gün bizim teatrda da tanınmış simalar var, Bəşir Səfəroğlu yoxdursa, Afaq Bəşirqızı,  İlham Namiq Kamal var. Nə qədər cavan, gənc aktyorlarımız var ki, onların tamaşalarında teatrallar ön sırada əyləşib, onları sevgi ilə  izləyirlər. Kim ki, teatrı sevir, teatra gəlir, onlar üçün teatr yaşayır. Kim ki, teatra getmir, teatr haqda ümumiyyətlə heç bir informasiyası yoxdur, onlar üçün təbii ki, teatr yoxdur!
 
- Özünüz bəs seyirci qismində hansı teatrlara gedirsiz?
 
- Tamaşaçı qismində mən daha çox  Akademik Milli Dram Teatrına gedirəm. Təbii ki, bu da ondan irəli gəlir ki, o tamaşalarda oynayan, bu gün teatrın aparıcı siması olan sənətkarların demək olar ki, əksəriyyəti ilə bir vaxtda oxumuşuq. Bəzən eyni tamaşaya 3-4 nəfərdən dəvət alıram.
 
- İstərdim teatrın pandemiya, daha sonra isə müharibə illərindəki fəaliyyətindən danışaq.
 
- Pandemiya dövründə teatr bağlananda öncə çox çaşqınlıq içərisində qaldıq ki, necə olacaq, nə  təhər olacaq? Pandemiyanın çox gözəl cəhəti oldu ki, biz texnologiya ilə, texniki vasitələrlə işləməyi öyrəndik. Hazırda rejissor Cavid İmamverdiyev teatrda "Bəxtiyar” tamaşasının məşqlərini də onlayn həyata keçirir. Bundan başqa 44 günlük müharibəmiz bizim millətin, xalqın başına elə tac qoydu ki , bunu  sözlə  ifadə  etmək də asan məsəle  deyil. Ali Baş Komandanımız İlham Əliyevin və müzəffər ordumuzun xalqımıza  başucalığı gətirən qələbəsı, 44 günlük müharibənin zəfərlə başa çatması bizim yaradıcılığımızda  artıq ilkin rüşeymlərini göstərdi. Biz müharibə mövzusunda müəyyən  video- çarxlar etdik, "Döyüşən teatr" adında film hazırladıq. Bizim teatrımızda çalışan işıqçımız Əliağa Məmmədov da şəhid oldu. Ona ithaf etdiyimiz "İşıq adam” filmi sosial şəbəkələrdə boyük maraqla qarşılandı. Bundan başqa , Xocalı və 20 yanvar faciələrinin ildönümü münasibəti ilə video -çarxlar lentə aldıq. Teatr kino təşkilatı deyil, filmlər çəkməklə məşğul olan yaradıcı kollektiv deyil, amma hər  halda bizim düşündüyümüz layihələrin müəyyən parçaları burada öz əksini tapdı. Biz öz studiyamızı yaratdıq, texniki vəsaitlər, ləvazimlar aldıq. Çəkiliş üçün nə lazımdırsa bu studiyada cəmlənib. Bunların hamısı ona xidmət edirdi ki, biz tamaşaçı ilə ünsiyyətimizi itirməyək, tamaşaçımız bilsin ki, biz fəaliyyətdəyik, varıq. Təbii ki, çox istəyirik ki, teatrlar açılsın, tamaşaçılarla görüşək. Çox istəyirik ki, həkimlərimizə,  qalib əsgərlərimizə - qəhrəmanlarımıza aid tamaşalarımız olsun. İndiyə qədər teatrlarda Qarabağ mövzusuna  həsr olunmuş əsərlərimiz var idi, amma qalib əsgər  obrazımız yox idi. Qalib əsgər yoxdursa nə ilə öyünə bilərdik?! Qələbə bizim deyildi!Amma müharibənin ilk günlərində, artıq 2-3 rayon alınanda teatrımızın xoreoqrafı Emin  Əliyev "Qalib əsgər” xoreoqrafik kompozisiyanı hazırladı. Bu gunlərdə pandemiya və müharibə günlərində teatrda  aparılan işlərdə fəal iştirak edən heyəti müxtəlif nominassiyalar üzrə mükafatlandırdıq. Biz inanırıq ki, bundan sonra da teatrımızdakı yeniliklərlə tamaşaçılarımızın  görüşünə gələcəyik.
Bakıda bu xəstəxanada pasiyentləri itlər müalicə edir:
İtlərlə müalicə - yəni kanisterapiya dünyada geniş yayılıb. Nə qədər qəribə səslənsə də bu müalicə üsulunda xəstələri itlər müalicə edir. Ölkəmizdə 1 saylı Respublika Psixioterapiya xəstəxanasında bu müalicə üsulundan çox istifadə edilir.
 
Xəstəxananın həkim-psixiatrı Ayşən İsgəndərova  sualları cavablandırıb.
 
- Ayşən xanım, sizin 1 saylı Respublika Psixiatriya xəstəxanasında itlərlə müalicə üsulu tətbiq olunur. Bu müalicəni ölkəmizdə ilk siz tətbiq etmisiz. Məqsədiniz nə idi?
 
- Bu kanisterapiyanı (itlərlə müalicə üsulu) bizim xəstəxanamızda tətbiq edəndə əvvəlcə heç bir məqsədim yox idi. Çox anidən baş verdi. Biz kollektivlə iş arxasınca getmişdik, yolda mənim qarşıma bir balaca it balası çıxdı. Mən sözün düzü ondan qorxub çəkindim ki, küçə itidir, onu qovmağa başladım. Lakin mənim bu itə çox yazığım gəldi, çünki heyvan heç yerə getmirdi, gözü ilə mənə baxırdı. Qərara gəldik ki, biz bu balaca iti bir-iki günlük şöbəmizə gətirib, ona yem verək, bir az özünə gəlsin. Çünki çox arıq idi. Bu heyvanı şöbəyə gətirdik, qulluq etdik və bir həftə sonra mən pasiyentlərdə bir dəyişiklik hiss etməyə başladım. Gördüm ki, pasiyentlərimizin hamısı heyvanla maraqlanır, biri gəlib soruşur, o biri gedir, bu cür müşahidələr etdik. Mən gördüm ki, bizim pasiyentlərimiz çox sevinir  və bir həftədən sonra qərar verdik ki, bu iti şöbə daxilində saxlayaq. Mən bundan sonra internetdə baxıb maraqlandım ki, ola bilərmi ki, adi bir heyvan insanların ruhi vəziyyətinə təsir etsin? Mən bu metodikanı internetdə aşkarladım və gördüm ki, bu xüsusən də ruhi xəstələrə çox müsbət təsir göstərir, bunu başladım yavaş-yavaş öz xəstəxanamızda tətbiq etməyə. Bizim cəmiyyətdə ruhi xəstələri adi xəstələrdən ayırırlar və həmçinin də sahibli itlərlə, sahibsiz itlərə münasibət eyni deyil. Buna görə də düşündüm ki, bu iki kontingent bir-birinə mütləq şəkildə kömək, dayaq və sevgi verməlidir, ona görə də bu metodikanı yaratdıq. Hal-hazırda bu iki kontingent bir-birinə kömək edir, özlərini tənha hiss etmirlər. Artıq onlar dostdurlar, sirdaşdılar. Heyvan ruhi pasiyenti, ruhi pasiyent də heyvanı necə varsa elə də qəbul edir.
 
- İtlərlə müalicə üsulundan daha çox kimlər yararlana bilər?
 
- Kanisterapiyadan bir neçə qrup pasiyentlər müalicə alır. Məsələn ürək-damar sistemində problemi olanlar, kimdəsə infarkt varsa, xüsusilə də yaşlı pasiyentlərə bu metodika yaxşı təsir göstərir. Bu cür pasiyentlərdə fiziki reabilitasiya çox yaxşı olur. O insanların daim təmiz havada itlərlə təmasda olmaları mütləqdir. Xüsusən bizim ruhi pasiyentlərimiz kanisterapiya müalicə qrupuna daxildir. Belə pasiyentlərin ümumi emosional fonu yaxşılaşır, bizim pasiyentlərin həmçinin də ünsiyyət bacarığı çox kasaddır, bu baxımdan kanisterapiyanın rolu böyükdür. Bundan başqa itlərlə müalicə üsulu şizofreniya, alkoqolizm, depressiya və travmadan əziyyət çəkən xəstələrə tətbiq olnur.
 
- İnsanlar itlərlə necə müalicə alır?
- Bu növ müalicə üsulu psixoterapevtik müalicəyə aiddir. İtlərlə müalicə pasiyentin reabilitasiyasına və sosial adaptasiyasına kömək edir, bundan əlavə də qeyd etdiyim kimi emosional fonu yaxşılaşdırır. Həkimə və tibb işçisinə kömək edən heyvan yəni it  sakit temperamentə malik olmalıdır, aqressiyaya meylli olmamalıdır. Həmçinin  də pasiyent öz istəyi ilə, heyvanlardan qorxmamaq şərtilə bu terapiyaya cəlb olunur. Bu əsas amillərdir. Pasiyentlə itin ünsiyyəti əsasən nədən asılıdır? Onlar birgə oyunlar oynaya bilərlər və yaxud pasiyent onu sığallaya, daraya, yem verə bilər. Hətta ilk günlərdə pasiyent heyvandan çəkinə bilər, çünki onlar bir-birlərinə öyrəşməlidir. Kənardan kimisə müşahidə edə bilər. Tədqiqatlar onu da göstərir ki, itləri kənardan müşahidə etmək insana müsbət əhval-ruhiyyənin qayıtmasına kömək edir. Ümumiyyətlə çətin emosional vəziyyətlərdə, krizis vəziyyətlərində itlərlə əlaqə insanı çox sakitləşdirir, insanın psixi vəziyyətini normallaşdırır. Bundan əlavə itlərlə müalicə motivasiya verir, insanın hərəki aktivliyini yaxşılaşdırır. 
 
- Bu müalicə üsulunun müsbət göstəriciləri varmı?
 
- Bəli, müsbət göstəriciləri var. Heyvanlarla müalicə pasiyentlərdə xəstəliklə bağlı yaranan ümidsizliyin və depressiyanın üzərində qalib gəlməyə kömək edir. Bundan əlavə heyvanların pasiyentlərlə ünsiyyətində dostluq yaranır. Həmçinin də pasiyentlərin pasiyentlərlə ünsiyyəti daha da yaxşılaşır, dostcasına bir mühit yaranır. 
 
- Bəs indiyə qədər hansı diaqonuzlu xəstə müalicə alıb? Sayını bilmək olar?
 
- İndiyə qədər 60-dan çox pasiyent bu müalicə üsulundan yararlanıb. Diaqnozlar müxtəlif olub, məsələn şizofreniya, alkoloqilizmdən əziyyət çəkən pasiyentlər, orqanik psixi pozuntusu olanlar, şəxsiyyət pozuntuları, ümumiyyətlə müxtəlif pozuntularda pasiyentlər bu metodikadan yararlanıb.
 
- Müalicə üsulunu gələcəkdə genişləndirmək istərdiniz?
 
- Biz artıq fəaliyyətimizi genişləndirmişik. Əgər bu müalicəyə başlayanda terapevtik itlərimizin sayı 3-4 idisə, biz kimsəsiz itlər üçün sığınacaq tikmişik, hal-hazırda bizim sığınacaqda 11 kimsəsiz heyvan, daha dəqiq desək it xidmət edir, pasiyentlərlə işləyir.

Məşhur heykəltəraş, Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı, Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü, Rəssamlıq Akademiyasının rektoru Ömər Eldarov Teleqraf.com-a müsahibə verib. Müsahibəni təqdim edirik.

Əvvəli burada: //moderator.az/musahibe/367633/kamran-bairovun-kabinetine-iceri-giren-kimi-grdum-ki-heyder-eliyev-de-burda-oturub/

 
 
 
 
 
Mars

 

– Şəhidlər Xiyabanındakı "Əbədi məşəl” abidə kompleksi sizin layihəniz əsasında hazırlanmasa da çox az adam bilir ki, kompleksin yeri də sizin məhz bu yanaşmanız əsasında seçilib. Zəhmət olmasa, bu barədə bir qədər məlumat verin...

 

– Hə, bəlkə də Azərbaycanda bunu çox adam bilmir. 1998-ci ildə "Əbədi məşəl” abidə kompleksi yaradılanda təklif olunurdu ki, kompleks Şəhidlər Xiyabanının lap girişindəki alovun yanında qoyulsun. Mən dedim girişdə yaxşı deyil, qoy bir az uzaqda olsun. "Yox, Heydər Əliyev gəlib bu qədər uzaq yol gedəcək?”, – deyə mənə bildirdilər. Mən dedim, bəli, Heydər Əliyev gedəcək. Çünki onun maşından düşüb iki addım ataraq əklili qoyub geri qayıtması yaxşı deyil. Daha doğrusu, bu artıq təntənəli olmur. Dedilər ki, yox, ola bilməz. Yəni mənim təklifim qəbul olunmadı. Heydər Əliyevin özünə bu barədə məruzə ediblər. Deyiblər ki, "Əbədi məşəl” kompleksini Şəhidlər Xiyabanının girişində qoymaq istəyirik. O isə qəti şəkildə deyib ki, olmaz! Deyib ki, yox, kompleks xiyabanın lap axırında qoyulmalıdır. Söyləyib ki, 20 Yanvar günü mən öndə gedəcəm, siz də arxamca gələrsiniz. Qoy, belə bir ritual olsun. Yəni Heydər Əliyev 1983-cü ildə Naxçıvan şəhərində Heydər Əliyevin büstünün ucaldılması zamanı mənim təklif etdiyim yanaşmada olduğu sayaq mövqe ortaya qoymuşdu. Biz həmin yanaşmanın nədən ibarət olmasından az öncə bəhs etdik.

 

– Ömər müəllim, tarixi hadisələrdən çox dəqiqliklə bəhs edirsiniz. Yaşınızın bu çağına rəğmən, maşallah, yaddaşınız yaxşıdır...

 

– Yaddaşım hələ koronavirusdan sonra pisləşib. Mən bərk naxoşlamışdım, lap bərk... Az qalmışdı ki, bu həyatla vidalaşım. Mən bu yaşımadək belə dəhşətli xəstəlik görməmişdim.

 

– İndi özünüzü necə hiss edirsiniz?

 

– Təngnəfəslik var, yoruluram, yaddaşım korlanıb.

 

– Bu hələ də qalır, hə?

 

– Qalır, hələ çox qalacaq. Deyirlər 6-7 ay qalacaq.

 

– Hansı şəraitdə yoluxmuşdunuz?

 

– Bilmirəm. Mən təcrid olunmuş adamam. Özümün tikdiyim dördmərtəbəli evdə tamamilə tək, heç kim olmadan yaşayıram. Ümumiyyətlə, heç kimlə ünsiyyətdə olmurdum. Yenə də xəstələndim. Heç nə yadımda deyil. Yalnız xəstəxanadan çıxarıldığımı xatırlayıram. Güzgüyə baxdım və özümü tanıya bilmədim. 15-17 kilo itirmişəm. Çox ağır xəstəlikdir. Məsələ ondadır ki, xəstəlik keçdi, ancaq simptomlar qalmaqda davam edir. Bu, çox pisdir. 94 yaşında belə bir xəstəlik keçirmək çox ağırdır.

 

– Neçə müddət xəstə yatdınız?

 

– Hardasa ay yarım, iki ay xəstəxanada oldum. Sonra bir ay qızımın mənzilində qaldım. Tək yaşaya bilməzdim, tamamilə zəifləmişəm.

 

– Ömər müəllim, mən adətən müsahiblərimə şəxsi zəmində suallar verməyi xoşlamıram, amma sizdən soruşmağa məcburam: nə üçün tək yaşayırsınız?

 

– Yoldaşım rəhmətə gedəndən sonra tək qaldım. Artıq iki ildir. İki doğma qızım var. Oğlum çoxdan onkoloji xəstəlikdən vəfat edib. Qızlarım dedilər ki, hərəmiz növbə ilə bir həftə gəlib sənin yanında qalaq. Mən dedim ki, nəyə lazımdır? Bu, çox çətin bir haldır. Mən heç nəyi gizlətməyəcəm. Sadəcə, tanıdığım bir qızı dəvət etdim. Onun 30 yaşı var. Çünki mən başa düşdüm ki, xəstəlikdən sağalandan sonra tək yaşaya bilmərəm. Mənə həkimlər deyiblər ki, heç bir halda tək qalmaq olmaz. Kimsə yanında olmalıdır. Mən ahıl insanam. Mənə heç nə lazım deyil, amma mənə tək olmaz. Yalnız nəsə hazırlamaq-filan... Belə bir qız tapdım. O da razılaşdı.

 

– O sizin evinizdə yaşayır?

 

– Bəli, mənim evimdə yaşayır. Ayrıca otağı var, orada qalır. Əgər bir şey baş versə, o, kömək çağıracaq, qızlarıma zəng edəcək, nə etmək lazım olduğunu soruşacaq. Əgər mən tək yaşasam, hətta nə etmək lazım olduğunu belə bilməyəcəm. Məsələn, mən yıxılsam, elə orada da qala bilərəm (kövrəlir).

 

– Sizin ümumilikdə 3 övladınız olub?

 

– Üç olub. Oğlum çox yaxşı heykəltəraş, ümumiyyətə çox uğurlu insan idi. Amma onun da həyatı belə gətirdi...

 

– İstənilən ata üçün oğul itkisi, əlbəttə, böyük faciədir. Sözsüz ki, yenidən toparlanmaq sizin üçün də çox çətin olub.

 

– O vaxtlar yoldaşım sağ idi. Bir az o mənə, bir az mən ona kömək etdim və biz ikimiz... Faciədir, əlbəttə. Nə edə bilərik... Ağır dərddir. Özü o qədər uğurlu, enerjili insan idi ki... Mən evdə, ikinci mərtəbədə onun əsərlərindən ibarət kiçik bir muzey yaratmışam.

 

– Ömər müəllim, pandemiya dövründə akademiyada tədris necə təşkil olunub?Burada tədris olunan ixtisaslar və distant təhsil bir-biri ilə nə dərəcədə düz mütənasibdir?

 

– Mən Təhsil Nazirliyinə dərhal belə bir təklif verdim ki, bizim işimiz yaradıcılıq işidir, onlayn olmayacaq. Ona görə də mən dedim nəzəri fənlər onlayn keçirilsin, amma heykəltəraşlıq, rəngkarlıq kimi ixtisaslar üzrə təhsil alan tələbələrə imkan yaradın, akademiyaya gəlsinlər. İndi auditoriyalar çoxdur. Onlayn tədrisə keçildiyi üçün auditoriyaların çoxu boşdur. Üç nəfəri bir auditoriyaya yerləşdirə bilərik. Beləliklə, sosial məsafə təmin olunar. Biz elə bir şərait yarada bilərik ki, o şərait karantin rejiminin tələblərinə cavab verər. Yaxın dayanmamaq, tünlük olmamaq üçün çoxlu otaqlar var. Biz belə bir şərait yaratmışıq. Tələbələr gəlirlər, işləyirlər. Biz də baxırıq. Tələbələrə toxunmuruq, onlarla məsafə saxlayırıq, sadəcə işlərinə baxırıq.

– Sizin yeniyetməlik illəriniz Böyük Vətən müharibəsi, ahıl çağlarınız isə Vətən müharibəsi dövrünə təsadüf etdi. Bu istiqamətdə fikirlərinizi bilmək istərdik...

– Heç bir şişirtməyə yol vermədən deməliyəm ki, Böyük Vətən müharibəsi ağır illər idi, çox ağır... Mən həmin illərdə yeniyetməlik dövrümü yaşayırdım. Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Rəssamlıq Məktəbinin heykəltəraşlıq bölməsində oxuyurdum. Bütün ölkədə (SSRİ nəzərdə tutulur) aclıq idi, əsl aclıq... Leninqradın blokadasında olduğu kimi... Bütün ölkə ac idi. Çox ağır dövr idi. Mən orduya yaşımın çatmaması ilə əlaqədar olaraq çağrılmamışam. Buna görə də Bakıda qalmalı olmuşam. Hamı ac idi. Əsasən də kişilər, xüsusilə də kök kişilər üçün ağır idi. Aydın məsələdir ki, arıq adamlar az, kök insanlar daha çox yeyir. Mən az yeməli idim, o isə çox. Ona görə də kök kişilər çox əziyyət çəkirdilər. İnsanlar aclıqdan ölürdülər. Mən yeniyetmə idim. Bəlkə də buna görə orqanizm müqavimət göstərə bilirdi. Mənimlə eyni ildə doğulanların demək olar ki, hamısı bəstəboy idi, bir neçəsi hündür idi. Çünki müharibə illərində təbiət özü tələb edirdi ki, onlar böyüməsin. Bunu təbiət özü edirdi. Biz istəsək də, istəməsək də.

– Dediklərinizdən belə anlaşılır ki, sizin də bəstəboy olmağınız bundan irəli gəlir...

– Böyük qardaşım məndən hündür idi, ancaq o da çox hündür deyildi. Oğlum da hündürboy idi – 1,90 santimetr. Qızlarım isə bəstəboydur.

– Vətən müharibəsi ilə bağlı da fikirlərinizi bilmək istərdik...

– Keçən il yaşadığımız Vətən müharibəsinə gəldikdə isə... Mən bunu dəqiq bilirəm, özüm şahidiyəm ki, indiyədək ermənilər öyrəşmişdilər biz çıxaq, onlar gəlsinlər. Laçın işğal olunanda mən orada idim. Bakı şəhərinin baş memarı Akif Abdullayevlə Zəngilana gedirdik. Akif Bakıya dorğu hərəkət edən yüklə yüklənmiş 30 maşın saydı. Biz maşını saxladıb soruşduq ki, hara gedirsiniz? Bizə cavab verdilər ki, Laçından çıxırıq, gəlmişik Zəngilana. Heç bir atışma-filan yoxdur. Zəngilanlılar deyirlər ki, biz heç yerə getməyəcəyik. Bizi Zəngilana 1991-ci il noyabrın 20-də Qarakənddə vurulan Mi-8 vertolyotunda həlak olan əslən zəngilanlı generalın heykəlini hazırlamaq üçün çağırıblar. Demək istədiyim odur ki, əgər o dövrdə torpaqların müdafiəsini təşkil edən olsaydı, heç kim heç yana çıxmazdı. Biz çıxırdıq, ermənilər gəlirdi. Ondan əvvəl İrəvandan çıxdıq, ermənilər gəldi, Zəngəzurdan çıxdıq, ermənilər gəldi. Bizi buna ruslar öyrətmişdilər. Ermənilər buna öyrəşmişdilər.

İlk dəfə keçən il biz qəfildən bu yanaşmanı dəyişdirə bildik. Sübut etdik ki, başqa cür də ola bilər. Öz torpaqları uğrunda döyüşüb onu ermənilərdən geri almaq olar. Onlar bunu gözləmədikləri üçün bütün texnikalarını qoyub qaçdılar.

– Sovet dövründə istər-istəməz ermənilərlə ünsiyyətdə olurdunuz. Həmin dövrdə onların münasibəti necə idi?

– Biz həmin dövrdə eyni ölkənin vətəndaşları idik və yaxın dostluq edirdik. Onlar özlərini mənfi nöqteyi-nəzərdən nümayiş etdirmirdilər. Onların belə keyfiyyəti var idi; öz iddialarını gizlətməyi bacarırdılar, lazımi məqam yetişənədək onu ortaya qoymurdular. Onlarda kollektivçilik güclü idi. Kollektiv qərar qəbul etmək lazım gələndə, ortaya mövqe qoymağı bacarırdılar. Biz orta məktəbdə oxuyanda iki erməni oğlan oxuyurdu. Onlarla ünsiyyət, dostluq etmək asan idi. Yaxud rəssamlar arasında 3-4 erməni – Manqasarov, Avanesov, Mantaşov və digərləri var idi. Onlar hamısı eyni cür – loyal, mehriban. Söhbət ərazi məsələsinin həllinə gəldikdə isə onlar aqressiv idilər.

– O illərdə ermənilər hər vəchlə azərbaycanlıların irəli getməsinin qarşısını almağa çalışırdılar. Siz də onların yaratdığı hansısa problemlə üzləşmisinizmi?

– Burda – Bakıda heç vaxt elə şey ola bilməzdi. Moskvada da olmayıb. Bir neçə erməni ilə mənim tanışlığım olub, məsələn Nalbandyanla. Amma qeyd etdiyiniz kimi hal yaşanmayıb.

– Ömər müəllim, Prezident İlham Əliyev dekabr ayının 3-də Bakı şəhərində Vətən müharibəsi memorial kompleksi və Zəfər muzeyinin yaradılması barədə sərəncam imzalayıb. Sərəncamda Mədəniyyət Nazirliyinə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti ilə birlikdə Vətən müharibəsi memorial kompleksi və Zəfər muzeyinin yeri və layihələndirilməsi ilə bağlı təkliflərini hazırlayıb iki ay müddətində Nazirlər Kabinetinə təqdim etmək tapşırılıb. Mədəniyyət Nazirliyi də bununla bağlı müsabiqə elan edib. Siz bu prosesdə iştirak edirsinizmi?

– Yox. Mən hazırda tək, çox təcrid edilmiş şəraitdə yaşayıram. Ümumiyyətlə, çox şeydən xəbər tuta bilmirəm. Məsələn, cənab prezident yerli və xarici media nümayəndələri üçün mətbuat konfransı keçirib. Mənim bundan xəbərim olmayıb. Xəbərim olsaydı, mütləq o mətbuat konfransına baxardım.

Qeyd etdiyiniz müsabiqədən də xəbərsizəm. Hətta xəbərim olsa belə mən orada iştirak etməzdim. Qoy, gənclər işləsin!

– Bəs akademiyanın əməkdaşları, tələbələri müsabiqəyə qatılıblarmı?

– Bilmirəm, təəssüf ki, xəbərim yoxdur. Mən indi yarısağlam vəziyyətdəyəm.

– Siz Vətən müharibəsi memorial kompleksinin necə olmasını istərdiniz? Məsələn, ABŞ-da mövcud olan ən mühüm hərbi memoriallardan biri Vaşinqtonda Dəniz Piyadaları Korpusunun şərəfinə ucaldılmış memorial kompleksidir. Bu kompleks dəniz piyadalarının 1945-ci iln fevralında Sakit okeandakı İvodzima adasına bayraq sancmalarını özündə əks etdirir və az qala bütün dünyada məşhurdur. Siz Vətən müharibəsinin iştirakçılarının şərəfinə necə bir abidə qoyulmasını istərdiniz?

– Bilirsiniz, bu barədə bir qədər fikirləşmək lazımdır. Bu abidəni hazırlamaq çox çətindir. Onu yaratmaq çox böyük zəhmət tələb edir. Şəxsən mənim üçün bu çox çətin iş olardı.

– Niyə?

– Çünki Vətən müharibəsi elə elə böyük bir hadisədir ki, onu abidədə hərtərəfli əks etdirmək lazımdır. Bəlkə abstrakt formada nəsə yaratmaq olar. Bəlkə məqbərə kimi, sütünlu nəsə hazırlamaq mümkündür. Amma insan amili ilə çətindir, çox çətindir.

– Hazırda əlinizdə hansısa iş, eskiz varmı?

– Mən indi Arif Məlikovun abidəsinin üzərində işləyirəm. Layihəni başa çatdırmışam. Bu abidə şəhərdə ucaldılacaq.

– Sonda istərdim masanızın üzərindəki diqqəti cəlb edən bu foto barədə məlumat verəsiniz...

– Bu fotoda Atatürk və onun mənəvi qızı Ülkü Adatepe əks olunub. Bunu mənə illər öncə rəssam Nahit Kabakçı bağışlayıb.


Xalq artisti Rübabə Muradovanın qızı Qəmərmülk Muradova Moderator.az-ın suallarını cavablandırıb.

 

- Qəmərmülk xanım, salam. Necəsiz?

 

- Çox sağ olun, yaxşı olmağa çalışıram. Səhhətimlə əlaqədar müalicə alıram, müayinələrə gedirəm.

 

- Rübabə xanımın digər bir övladı - Şahnaz Muradovanın bu günlərdə rəhmətə getdiyi xəbəri yayıldı.

 

- Bəli, bacım Şahnaz fevral ayının 25-də rəhmətə getdi. 

- Mətbuatda yazılmışdı ki, siz bacınızla danışmırsız. Bütün bunlar həqiqətdir?

 

- Çox gözəl münasibətimiz var idi, bacı elə bacıdır da. Bir bacım var idi, iki bacı olmuşuq. Başqa bacım qardaşım da yoxdur ki, deyəsən ki, rəqabət olar aramızda. Qəbri nurla dolsun.

 

- Ölüm səbəbi nə idi?

 

- İki il idi ki, xəstə idi, ürəyinə su yığılmışdı.

 

- Martın 22 də Rübabə xanımın doğum günüdür. Onu necə xatırlayırsız?

- Biz nənəmizə "ana” demişik, anamıza isə "Rubuş” deyə çağırmışıq. Həmişə ad günlərində Sona Hacıyeva, Münəvvər Kələntərli və bir çox aktrisalar, müğənnilər bizə yığışıb, qeyd edərdilər. Biz də uşaq idik, sevinirdik ki, bizə sənətçilər gəlib. Anamı itirəndən sonra çox ağır günlər yaşadım. Hər dəfə anamı televiziyada göstərəndə məni gizlədirdilər ki, izləməyim. Çünki onun yoxluğu ilə barışa bilmirdim, pis keçirirdim. Çox təəssüf ki, dünyasını tez dəyişdi. Anamın yoxluğu məni incidir, o sağ olanda bütün qapılar üzümüzə açıq idi. Düzdü, indi də açıqdır, amma arxamız var idi, ayağımız yerə bərk dayanırdı. Mən həyatdakı arxamı itirdim.

 

- Nəsliniz böyükdür?

 

- Rübabə xanımın özündən başqa 4 bacısı olub. Hamısı ilə də gözəl münasibəti olub, böyük ailə saxlayıb, qardaşlarını, bacılarını.

- Onlardan hansı yaşayır?

 

- Tahirə Muradova və bir də Ruhəngiz xanım yaşayır. Ruhəngiz xalam rayonda yaşayır, 80 yaşı var.

 

- Tahirə və Mahrux xanım Rübabə xanımın sənətini davam etdirdilər. Amma gəlin etiraf edək ki, heç birinin səsi Rübabə xanımın səsi qədər sevilmədi.

 

- Azərbaycanda üç muğam ustadı olub-Şövkət Ələkbərova, Rübabə Muradova, Sara Qədimova. Bunların səsləri həmişə fərqli olub.

 

- Sizin də səsiniz varmı?

 

- Bəli, səsim, avazım var. Mən Həcc ziyarətində olmuşam, heç vaxt müğənnilik etməmişəm. Anam da heç vaxt oxumağımızı istəməzdi.

 

- Bir müddət əvvəl bir dilənçi xanım özünü Rübabə Muradovanın qızı kimi qələmə vermişdi. Yəqin ki, bu hal sizi çox üzmüşdü?

 

- Yolda dilənçi olub deyib ki, Rübabənin qızıyam, bunu yazmaq lazım idi? Ağzıgöyçək jurnalistlərimiz də var. Bu söhbətə heç qayıtmaq istəmirəm. Küçə yolçusu kimdir, mənim anam kimdir? Bizim nəsil hamısı ali savadlı insanlardır. Bu söhbətlər Rübabənin adına yaraşmır. Çox pis oldum ki, niyə belə söhbətləri anamın adı ilə bağlayırlar?

 

- Siz bəzənməyi, zinət əşyalarından istifadə etməyi çox sevirsiz. Amma Rübabə xanımı biz çox sadə görmüşük.

 

- Bəli, mən zinət əşyalarını xoşlayıram, amma anam heç vaxt xoşlamayıb. Qır-qızılı çox idi, amma istifadə etmirdi. Mən isə əksinə,  bu yaşımda da xanım kimi gəzib-dolanıram, geyinirəm.


16 ildir İtaliyada ölkəmizi təbliğ edən kardioloq Bahar Yusifzadə...

 

16 ildir ki, qürbətdə yaşayır. İtaliyanın mühitinə, insanlarına öyrəşsə də ürəyinin bir qismi vətəndə döyünür. Milanda böyük bir kollektivdə kardioloq kimi tanınıb, məşhurlaşsa da deyir ki, burada qazandığı nüfuzu, hörməti vətənin bir havasına dəyişməz. 

Moderator.az-ın qonağı İtaliya Azərbaycanlılarının Koordinasiya Şurasının Milan üzrə əlaqələndiricisi Bahar Yusifzadədir. O, San Rafael hospitalının kardiologiya şöbəsində çalışır. Deyir ki, 16 ildir yaşadığı ölkədə kifayət qədər ölkəmizi təmsil edib və 5000 -dən çox kollektivdə çalışan tək azərbaycanlıdır. 

- Bahar xanım, İtaliyada hansı vaksindən istifadə edilir? Bəzən deyirlər ki, Amerikanın və Avropanın istehsal etdiyi vaksinlər daha təsirlidir, nəinki Çinin?
 

- Əslində istifadə üçün istehsal edilən vaksinlərin nə qədər etibarlı olduğu, necə təsir etdiyi ilə bağlı o qədər də geniş təcrübə yoxdur. Ancaq bu vaksin istifadəçilərinin heç bir xroniki xəsətliyi olmaması vacib şərtlərdəndir. İtaliyada PFİZER vaksinindən istifadə edilir. Çünki onlar birbaşa olaraq pasiyentlə əlaqədə olur və bunun üçün böyük risk daşıyıcısıdırlar. Bu vaksinlərin necə təsir edəcəyi tam bəlli deyil. Bu barədə dəqiq bir söz deyən yoxdur. 
 O ki, qaldı Çinin istehsal etdiyi vaksinlərə, yəqin ki, onların istehsal etdiyi məhsullar hansı keyfiyyətdədirsə vaksinləri də elə olar. Ancaq bu barədə konkret bir söz deyə bilmərəm. 


- II Qarabağ döyüşlərində sizin xarici mediada bir çox məqalələrinizə və çıxışlarınıza rast gəldik. Təbii ki, bu addımınız diqqətdən kənarda qalmadı və Diaspora iş üzrə dövlət Komitəsi tərəfindən mükafata layiq görüldünüz.

 

- Bu vənim xaricdə yaşayan azərbaycanlı kimi vətəndaşlıq borcum idi. Mən bunu hər hansı təşəkkürnamə və ya mükafat almaq üçün etməmişdim. Hesab edirəm ki, bu zəfər üçün canından keçən, özünü vətən üçün qurban verməyə hazır olan qəhrəmanlarımız medala layiq görülməlidir ki, bunu Ali Baş Komandanımız lazımınca edib.  Tovuz, Gəncə, Tərtər  hadisələri zamanı mən çox narahat idim. 44 günlük müharibə dönəmində isə Azərbaycanın haqq səsinin daha böyük auditoriyadan çatdırmağa çalışdım. İtaliya Azərbaycan Assosasiyasının prezindeti olaraq "Facebook” səhifəsimizi açdım, "Youtube” kanalımızı aktivləşdirdim. Burada Azərbaycanın başına gətirilən hadisələri ingilis və italiyan dilində ermənilərin işğalçı olduğunu qeyd etdim. Yazdığım materiallar xarici medianın da diqqətini cəlb edirdi. Belə ki, Romada  EurasiaticaNevs informasiya agentliyinin  direktoru mənimlə əlaqə saxladı. Yazdığım materiallar həmin saytda dərc olundu.
44 günlük müharibə dönəmində İtaliyada yaşayan ermənilər senata üz tutdular ki,  azərbaycanlılar işğalçı millətdir, onlar türklərlə birlikdə ermənilərə qarşı genesoid törədirlər. Mən 16 ildir eyni xəstənada işləyirəm və orada belə insanların qəribə reaksiyalarının şahidi olurdum. Mən onlara əslində hadisələrin necə baş verdiyini və hansı şəkildə cərəyan etdiyini bildirirdim. Elə bir həddə gəlib çatmışdım ki, sıxılırdım, hətta işimi itirməyi belə gözə almışdım.  
 Həmin ərəfələrdə ermənilərin bir media işçisi erməni futbolçusunu Romaya dəvət edib, müsahibə almışdı. O, da deyir ki, türklər geneosid  törədir, onlar işğalçı millətdir və sair.  Avropa Qafqazda yaşanan bu hadisələrdən, tarixin gedişatından xəbərsizdir.  Mən  buna etirazımı bildirdim və italyan dilində senata müraciət etdim. İki ölkə arasında qərəzli münasibətinə görə ona bir xatırlatma etdim.  Qeyd etdim ki, İtaliyada 120 Azərbaycan əsgərinin qəhrəmancasına vuruşduğu və həlak olduğu qəbirstanlıq var. Oranın şəklini paylaşdım. Onunla birlikdə Milanın fəxri vətəndaşı əslən Qazaxlı Tahir İsayevin fotosunu paylaşdım. Dedim senyora, bu fotolara yaxşı baxın. Xatırladınızmı, yoxsa  özünüzü bilməməzliyə qoyursunuz? Bilmirsinizsə hafizənizi təzələyin.  Maddi maraq obyektinə çevrilməyin. Mənim bu şərhim marağa səbəb oldu. 

 

- Səhv etmiriksə Fransanın prezindentinə də müraciət etmişdiniz.

 

- Fransanın przidentinə ingilis dilində açıq məktub yazmışdım. Qeyd etdim ki, cənab prezident, sizin o qeyri adi çıxışınıza görə "təşəkkür” edirəm.  İstərdim  ki, sizə tarixi xatırladım. Bu şərhi yazarkən Əhmədiyə Cəbrayılovun fotosunu paylaşdım. Qeyd etdim ki, bu adamı tanıyırsınız? Hansı ki, Əhmədiyə Cəbrayılov minlərlə fransızı xilas edən milli qəhrəmanımızdır. Şarl De Qonun yaxın dostu, Əhməd Mişelin oğlu erməni faşisti tərəfindən öldürülüb. Sizdə bugün onları müdafiə edirsiniz? Bu da sizin bizə təşəkkürünüzdür? Tarixi geriyə qaytarsaydılar yəqin ki, Şarl De Qo sizin əvəzinizdən bizdən üzr istəyərdi. Mən bunu səhər yazdıqdan sonra, İtaliya media nümayəndələri mənə istinad edərək bu məktubumu dərc etmişdilər. Sonra mənə digər ölkələrin media nümayəndələri yazdı. Mən faktlarla danışırdım. Dedim xalqını torpağını qoruyana qəhrəman deyirlər, başqalarının torpağında ölənə isə terrorist. İki cür ölən var, biri var torpağını qoruyaraq öləsən, biri də var başqasının torpağında terrorçu kimi. 
Daha sonra Pekində "Euronews” portalının direktoru mənimlə əlaqə saxladı. Qarabağ mövzusunda kitab çap etdirmək istədədiyini və mənim fikirlərimi qeyd etməyi düşündüyünü bildirdi. Mən də bunun üçün Diaspora Komitəsinə müraciət etdim.

 

- İtaliyada azərbaycanlılar çoxdurmu?

- Burada azərbaycanlılar azdır, tələbələr üstünlük təşkil edir. Daimi yaşayan insanlar çox deyil. Sizə dəqiq statistika deyə bilmirəm. 

 

- İtalyanlıların hansı milli-mənəvi dəyərləri var və onlar bizimlə eynilik təşkil edirmi?

 

- Bura ilk dəfə gələndə mənim siamamda Azərbaycanı tanıdılar. O zaman  ingilis dilində danışırdım və italiyan dilini bilmirdim. Məndən haralı olduğumu soruşanda  azərbaycanlı oldğumu bildirirdim, onlar da ilk dəfədir ki, belə bir ölkənin vətəndaşı ilə münasibətdə olduqlarını bildirirdilər. İtaliyan dilini öyrənməyə başladıqda isə onların suallarına daha ətraflı cavab verməyə başladım. Onlar bizi rus kimi tanıyırdılar. Mən də italiyan dilini öyrəndikdən sonra izah edirdim ki, biz rus deyilik. 16 il ərzində Azərbaycanın təqdimatı ilə məşğul oldum. Artıq yaşadığım çevrədə Azərbaycanı tanıyırlar.
İki ölkənin arasındakı fərqə qaldıqda  isə hesab edirəm ki, biz daha qonaqpərvərik. Azərbaycana gələn xarici qonaq orada özünü yad hiss etmir(gözləri dolur-X.R.). İtaliya gözəl məmləkətdir, dünyanın moda, incəsənət mərkəzi burada yerləşir. 

- Qürbət eldə yaş ötdükcə sanki insanı vətən səsləyir. Ömrünün son günlərində vətənində olmaq istəyi insana daha da güc gəlir. Siz necə, vətənə geri dönməyi  istəyirsinizmi?
 

- Səmimi deyəcəm. İnanmıram ki, burada uzun müddət qala bilərəm. Hələ mən bura şanslı xarici kimi gəlmişəm. Avropada böyük bir səhiyyə ocağında işləyirəm, ətrafımda intllektual insanlar var.  Böyük konqreslərdə çıxışlar edirəm, işimdə yenilikçiyəm. Hər bir xarici vətəndaş bu mövqedə olmağa çalışır. Düzdür, mən bu nailiyyəti çox çətinliklər əldə etmişəm, amma... Burada bir insanın xoşbəxt yaşaması üçün hər şey var.

 

- Bəs siz qürbətdə xoşbətsinizmi?
 

 

- Mən öz vətənimi istəyirəm. Qürbətdə böyük imtiyaz sahibi olmaqdansa vətənimdə orta səviyyədə yaşayan bir vətəndaş olmağa üstünlük verərdim. Yetər ki, milli yeməyimi dadım, vətənimin havasını udum. Mən İtaliyanın  gözəlliyindən doymuşam, kariyeram üçün nə varsa etmişəm. Bu illər ərzində ölkəmi layiqincə təbliğ etmişəm. Artıq missiyamı başa vurmuşam.

Axtarış
Xəbər lenti
Reklam